Kerfislægt of­beldi og pólitísk svik við ungu kyn­slóðina - tvö­föld eignaupptaka

Það er til óskráður en heilagur sáttmáli í hverju heilbrigðu samfélagi. Hann hljómar einfaldlega svona: Ef þú leggur hart að þér, menntar þig, sýnir ábyrgð, mætir til vinnu og leggur þitt af mörkum til samfélagsins, þá mun það samfélag tryggja þér grunnskilyrði til mannlegs lífs. Mikilvægasta grundvallarskilyrðið er öruggt húsaskjól — eigið heimili þar sem hægt er að festa rætur, ala upp börn og búa sér til framtíð.

Á Íslandi í dag er þessi sáttmáli ekki bara brotinn; honum hefur verið kastað á bálköst sérhagsmuna, fákeppni og pólitísks aðgerðaleysis. Það sem blasir við ungu fólki er ekki heilbrigður húsnæðismarkaður, heldur lokuð klíka, vígvöllur þar sem spilin eru merkt og leikreglurnar hannaðar til þess að tryggja að hinir ríku verði ríkari á meðan unga kynslóðin er hneppt í ævilanga leiguánauð. Þetta er ekki náttúrulögmál eða óhjákvæmileg efnahagskreppa. Þetta er meðvituð, kerfislæg og niðurlægjandi framkoma gagnvart ungu fólki á Íslandi í dag.

Húsnæðismarkaðurinn sem eignaupptökuvél

Tölurnar ljúga ekki, en þær dylja oft þann mannlega harmleik sem að baki býr. Undanfarna tvo áratugi hefur hlutfall þeirra sem eiga eigin íbúð á höfuðborgarsvæðinu hríðfallið. Íbúðirnar hafa ekki gufað upp - þeim hefur verið safnað saman á fárra hendur. Stórleigufélög, fjárfestingasjóðir og skúffufyrirtæki hafa breytt heimilum fólks í stórgróða- og ávöxtunartæki.

Þegar 28 ára einstaklingur mætir á opið hús eftir að hafa neitað sér um allt og sparað í mörg ár, mætir hann ekki öðru ungu fólki í leit að framtíð. Hann mætir fjármagnseigendum og lögaðilum sem mæta með milljarða í bakhöndinni. Þetta er ekki samkeppni - þetta er kerfislæg útilokun.

Mismununin er innbyggð í sjálft regluverkið

1. Skattalegt forskot - Lögaðilar njóta skattafrádráttarréttar vegna reksturs og viðhalds fasteigna sem venjulegum fjölskyldum býðst aldrei.
2. Lánsfjármagn - Bankakerfið hleypur á eftir fjárfestum sem kaupa sína fimmtu eða tíundu íbúð, á meðan ungt par þarf að ganga í gegnum niðurlægjandi greiðslumat Seðlabankans, þar sem reglur um hlutfall greiðslubyrðar af ráðstöfunartekjum harðlæsa dyrunum fyrir venjulegu launafólki.
   
   

Það er hrópandi mótsögn að ungt fólk sé dæmt óhæft til að greiða 250 þúsund krónur á mánuði af eigin láni, en í staðinn neytt til að greiða 400 þúsund krónur á mánuði í leigu til braskara fyrir sömu íbúð. Þetta er ekki efnahagsleg skynsemi - þetta er kerfislægur vítahringur og skipulagður glæpur.

Þegar þjóðarauðurinn er notaður sem vopn gegn almenningi

Til að skilja þessa ógeðfelldu samþjöppun verður að horfa á hvaðan fjármagnið kemur. Íslenskur fasteignamarkaður er ekki sjálfstætt fyrirbæri. Hann hefur orðið afrennslisrenna fyrir gríðarlegan arð sem verður til í lokuðum sérhagsmunakerfum landsins, fyrst og fremst í sjávarútvegi. Kvótakerfið hefur fært fáum fjölskyldum sameiginlega auðlind þjóðarinnar á silfurfati. Þegar þessir aðilar standa frammi fyrir því að fjárfesta milljarðaarðinn sinn, leita þeir þangað sem ávöxtunin er mest og öruggust - í steinsteypuna.

Hér fullkomnast kaldhæðnin og ósvífnin. Ungt fólk horfir upp á að þjóðarauðlindin skilar því engu, en fjármagnið af henni er síðan notað til að kaupa upp íbúðirnar sem áttu að verða heimilin þeirra. Þetta er tvöföld eignaupptaka. Framtíð unga fólksins er bókstaflega étin að innan af þeim sömu öflum og stýra efnahagsvef landsins.

Lífeyrissjóðirnir - Þegar eigin sparnaður hneppir þig í fjötra

Versta og siðlausasta birtingarmynd þessa kerfis er þó hlutverk lífeyrissjóðanna. Lífeyrissjóðirnir eru ekki sjálfstæðar verur - þeir eiga að heita eign launafólks. Í hverjum mánuði er dregið af launum ungs fólks til að safna í þessa sjóði. En hvað gera stjórnendur sjóðanna við þetta fjármagn? Jú, þeir mæta inn á fasteignamarkaðinn sem stórtækir kaupendur.

Þeir kaupa upp heilu blokkirnar og íbúðakjarnana í beinni samkeppni við iðgjaldagreiðendurna sjálfa. Þetta er fullkomið siðrof. Ungi launamaðurinn er neyddur til að fjármagna þann aðila sem keyrir upp fasteignaverðið, bítur hann út af markaðnum og leigir honum síðan sömu íbúð til baka á okurverði. Sparnaður unga fólksins er notaður sem vopn gegn þeirra eigin lífsgæðum. Það er erfitt að finna lýsingu á grófari, meira niðurlægjandi og jafnvel glæpsamlegri meðferð á fjármunum og réttindum heillar kynslóðar.

Aðgerðarleysið er meðvituð ákvörðun

Oft er látið eins og þetta ástand sé flókin ráðgáta sem enginn viti hvernig eigi að leysa. Það eru hrein ósannindi. Borgir um allan heim hafa sýnt að það er hægt að stemma stigu við þessu ef viljinn er fyrir hendi:

Amsterdam og Berlín hafa sett strangar takmarkanir á kaup lögaðila á íbúðarhúsnæði.

Vancouver lagði sérstaka skatta á tómar íbúðir og braskara.

Víða er krafist þess að ákveðið hlutfall nýbygginga sé eingöngu selt fyrstu kaupendum á viðráðanlegu verði.

Á Íslandi ríkir hins vegar algjör lömun. Og við skulum tala tæpitungulaust: Þetta aðgerðaleysi er ekki pólitísk tregða eða leti. Það er meðvituð ákvörðun. Það er pólitískt val stjórnmálamanna sem sitja í skjóli fjársterkra hagsmunaaðila. Þeir flokkar sem stýrt hafa landinu áratugum saman hafa hannað kerfi fákeppni og klíkuskapar, og þeir sjá enga ástæðu til að breyta því á fasteignamarkaði, enda hagnast þeirra nánustu á þjáningum unga fólksins.

Lokaorustan um lýðræðið í ágúst

Það er í þessu samhengi sem við verðum að skilja þá örvæntingu og þöggun sem nú á sér stað fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna í ágúst. Baráttan snýst ekki bara um tæknileg atriði varðandi ESB-samningaviðræður eða alþjóðasamstarf. Hún snýst um sjálfsmynd og framtíð þessa samfélags og afdrif örlaga unga fólksins.

Valdaelítan veit að full aðild að innri markaðnum, strangt samkeppniseftirlit, gjaldmiðilsstöðugleiki og lægra vaxtastig myndi rífa niður það skjól sem klíkuskapurinn þrífst í. Lægri vextir myndu draga úr græðgislegri ávöxtun fjárfesta á fasteignamarkaði og auka mátt venjulegs fólks. Þess vegna eru allar áróðursvélar ræstar út. Fyrrverandi embættismenn og keyptir sérfræðingar skrifa hlutdrægar skýrslur fullar af lygum og fölsunum sem dulbúnar eru sem hlutlæg vísindi, á meðan reynt er að hræða ungt fólk til þagnar með gífuryrðum um fullveldisbrot.

Þetta er ekki málefnaleg umræða; þetta er niðurlægjandi og aumur hræðsluáróður sérhagsmunaafla í síðustu vörn fyrir forréttindum sínum.

Framtíðin krefst uppgjörs

Unga kynslóðin á Íslandi biður ekki um ölmusu. Hún biður ekki um gjafir. Hún krefst einfaldlega þess að loforðið sé efnt. Það er hrein og klár niðurlæging að menntað, vinnusamt fólk þurfi að búa í foreldrahúsum fram á fertugsaldur, eða sjá alla framtíð sína hverfa ofan í vasa leigusala sem starfa í skjóli lagalegrar en siðlausrar spillingar.

Ungt fólk á Íslandi á heimtingu á þrennu strax:

1. Réttlátum leikreglum: Skattalegu jafnræði og banni við því að lögaðilar safni íbúðarhúsnæði í hagnaðarskyni á kostnað einstaklinga.
2. Siðbót í lífeyriskerfinu: Að sjóðir launafólks hætti að berjast gegn eigin meðlimum á húsnæðismarkaði.
3. Lýðræðislegu frelsi: Réttinum til að kjósa um framtíð sína og alþjóðlega valkosti í ágúst án þess að láta elítuna þagga niður í sér með lygum og blekkingum.
   
   

Íslenskt samfélag stendur á krossgötum. Ætlum við að vera land sem er reist í kringum eignasöfn fárra útvalda, eða samfélag sem rúmar framtíð unga fólksins okkar? Ef við bregðumst ekki við núna, verður stærsta útflutningsvara Íslands á næstu árum ekki fiskur eða orka, heldur unga fólkið okkar sem flýr land í leit að samfélagi sem ber virðingu fyrir tilvist þess. Tíminn til að segja hingað og ekki lengra er núna.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um betra samfélag.