Leiðin að lægri vöxtum sé sú sama með krónu og evru

Hann sagði samanburð við Norðurlönd sýna að samfélagsgerð hefði meira að segja um stöðugleika en peningastefnan sjálf. Leiðin að lægri vöxtum á Íslandi væri sú sama með evru og krónu.

Það sagði Ásgeir í erindi sínu á ráðstefnu í Hörpu um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum. Ráðstefnan var á vegum fjármála- og efnahagsráðuneytisins í dag. Í erindi sínu fjallaði Ásgeir um reynslu af því að tryggja stöðugleika í litlu, opnu hagkerfi​ ásamt umfjöllun um kosti og galla þess að Ísland taki upp evru.

Fram kom í fyrirlestri Ásgeirs að Ísland væri lítið, opið hagkerfi sem væri útsett fyrir áföllum. Sjálfstæð peningastefna hefði óumdeilanlega skilað samfélagslegum ávinningi á síðustu 15 árum en upptaka evru myndi veita aðgang að stærra efnahagssvæði. Það hefði stærðarhagkvæmni en myndi samt sem áður fela í sér að það yrði að innleiða önnur hagstjórnartæki. Að öðrum kosti myndi aðlögun að áföllum eiga sér stað í gegnum atvinnustig, hagvöxt, fólksflutninga til og frá evrusvæðinu, sem og sveiflur í eignaverði.

Ásgeir sagði enga peningastefnu verða árangursríka til lengri tíma litið án stofnanaramma sem styður við stöðugleika og viðeigandi ríkisfjármálastefnu. Hann sagði mikilvægara að fylgja leikreglunum en að velja réttan leik og að leiðin að lægri vöxtum væri sú sama hvort sem við höldum krónu eða tökum upp evruna.

Þrjár vörður

Ásgeir byrjaði í erindi sínu á að fara yfir „þrjár vörður íslenskrar peningastefnu“ sem hann sagði upptöku verðbólgumarkmiðs með fljótandi gengi árið 2001, stofnun peningastefnunefndar árið 2009 og svo sameiningu Seðlabankans við Fjármálaeftirlitið árið 2020. Ásgeir fjallaði að því loknu um virka þjóðhagsvarúðarstefnu og hvernig íslenska krónan hafi verið sveiflujafnandi frá árinu 2010.

„Krónan hefur hreyfst í takt við áföll í raunhagkerfinu, en hefur verið frekar stöðug síðan í farsóttinni,“ sagði Ásgeir í erindi sínu.

Hann fór síðan yfir nokkrar áskoranir sem íslensk peningastefna hefur staðið frammi fyrir síðustu fimm árin. Það hefðu mörg áföll hafa dunið á raunhagkerfinu síðustu sjö árin og peningastefnan hefði þannig gegnt lykilhlutverki í að tryggja efnahagslegan stöðugleika. Í því samhengi nefndi hann heimsfaraldur Covid, mikinn innflutning á erlendu vinnuafli, erlend verðáhrif í upphafi Úkraínustríðsins, eldgos og búferlaflutning um eins prósents þjóðarinnar og svo nú síðast, hátt eldsneytisverð vegna átaka við Persaflóa.

Háir vextir væru afleiðing þróunar í raunhagkerfinu en ekki vegna gjaldmiðilsins sjálfs.

„Markmið og ferli ákvarðana peningastefnunnar eru skýr og hnitmiðuð og leiða óhjákvæmilega til árekstra við stefnumótun (eða skort á henni) á öðrum sviðum,“ sagði Ásgeir og að eftir mögulega Evrópusambandsaðild og upptöku evru þurfi Ísland önnur stjórntæki í opinberri stefnumótun til að viðhalda efnahagslegum stöðugleika gagnvart áföllum

Fjölmargar áskoranir

Hann fór einnig yfir það hvernig hröð uppsveifla eftir heimsfaraldur og innlendur verðbólguþrýstingur vegna ofhitnunar hagkerfisins hafa haft áhrif. Það hafi verið mikil hækkun nafnlauna vegna spennu á vinnumarkaði og fólksfjölgun hafi verið mikil frá árinu 2020 sem hafi leitt til skorts á húsnæðismarkaði og hækkunar fasteignaverðs. Það væru þannig raunverulegar efnahagslegar skýringar á háum stýrivöxtum á Íslandi.

Ásgeir fór að því loknu yfir kosti og galla þess að taka upp evruna. Kostir þess að taka hana upp væru til dæmis að með því að sameina lítinn gjaldmiðil við annan mun stærri myndi Ísland hafa aðgang að stærra efnahagssvæði sem gæti lækkað viðskiptakostnað í millilandaviðskiptum við Evrópu. Þá myndi evran hafa í för með sér aukin viðskipti, aukna samkeppni og dýpri samþættingu við innri markað Evrópu, sem myndi leiða til lægra verðlags. Þá myndi stærri gjaldmiðill auka seljanleika og minnka gjaldeyrisáhættu á fjármálamörkuðum, sem myndi leiða til lægri vaxta. Þá sagði hann annan kost að Seðlabanki Íslands yrði hluti af evrópska seðlabankakerfinu og hefði heimild til að prenta evrur sem lánveitandi til þrautavara og að hann hefði einnig áfram hluta af núverandi Fþjóðhagsvarúðartækjum

Fyrsta ríkið til að taka upp evru frá 1998

Áskoranir tengdar upptökunni væru á móti að Ísland yrði fyrsta ríkið til að ganga í evrusvæðið frá stofnun þess árið 1998. Raunlaun séu um 30 prósentum yfir evrópsku meðaltali og náttúrulegir raunvextir mun hærri en í Evrópu sem myndi leiða til fjármagnsinnflæðis. Ferlið að upptöku evru gæti verið frábrugðið ferli fyrri aðildarríkja og valdið mikilli verðbólgu, þar sem landið yrði innlimað í umhverfi með mun lægra vaxtastig. Það gæti leitt til hærra eignaverðs og lægri raunlauna. Hann sagði Ísland ekki geta tekið upp evruna án djúpstæðra umbóta á stofnanakerfi sínu, sérstaklega á vinnumarkaðnum.

Þrátt fyrir ýmsa kosti og galla væri niðurstaðan sú að leiðin að lægri vöxtum væri sú sama, sama hvort Ísland myndi halda krónunni eða taka upp evruna. Ásgeir benti að lokum í þessu samhengi á Norðurlöndin sem búa öll við bindandi launaakkeri sem er hluti af samfélagssáttmála þeirra. Það styðji við verðstöðugleika og efnahagslegan stöðugleika og geri þeim kleift að hafa lága vexti. Það skipti þannig ekki máli hvort löndin hafi tekið upp evruna, haldið í fastgengi eða valið sér verðbólgumarkmið.

Á Íslandi hafi hins vegar allar tilraunir til að breyta þjóðarsátt í varanlegan samfélagssáttmála mistekist og það bendi til þess að lykilþátturinn í árangri norrænnar peningastefnu sé ekki val á ramma peningastefnunnar út af fyrir sig, heldur samfélagsgerðin sjálf.

Ætli sér að taka upp evruna

Ráðstefna ráðuneytisins stóð frá klukkan 14 til 17 í dag og var Daði Már Kristófersson, fjármála- og efnahagsráðherra, með opnunarávarpið. Þar sagði hann framtíð Íslands best tryggða með inngöngu í Evrópusambandið og að þegar skilyrði fyrir inngöngu séu uppfyllt stefni ríkisstjórnin á að evran verði tekin upp á Íslandi.

Að því loknu kynnti Catherine L. Mann niðurstöður skýrslu sérfræðingahóps um valkosti Íslands í gjaldmiðlamálum. Boris Vujcic varabankastjóri Evrópska seðlabankans hélt svo erindi og Ásgeir tók að því loknu við. Síðast voru svo tvö pallborð.