Evrópa í á­falli, skilin eftir í gervi­greindar­kapp­hlaupinu. Verður Ís­land líka utan­gátta?

Heimsmyndin breyttist á svipstundu og Evrópa er í áfalli. Þegar Bandaríkjastjórn tók þá sögulegu ákvörðun á dögunum að beita útflutningstakmörkunum á nýjustu ofurlíkön Anthropic (Fable 5 og Mythos 5) og lokaði þar með á aðgang borgara utan Bandaríkjanna, varð ljóst að við erum vöknuð upp í nýjum veruleika.

Þótt Evrópa hafi sögulega verið nánasti bandamaður og samstarfsaðili Bandaríkjanna, skiptir það engu máli í dag. Bandaríkin líta ekki lengur á háþróuðustu gervigreindina sem hefðbundinn hugbúnað, heldur strategíska auðlind sem þarf að stjórna með nákvæmlega sama hætti og háþróuð vopnakerfi. Sömu lög og halda öflugustu Nvidia-örgjörvunum frá Kína, halda nú fullkomnustu mállíkönunum frá meginlandi Evrópu.

Evrópa föst í eigin regluvef

Gervigreind er ekki lengur bara sniðugt tól; hún er orðin grunninnviður og æðakerfi samfélaga. Sá sem stýrir öflugustu líkönunum mun stýra framleiðniaukningu framtíðarinnar. Eins og réttilega hefur verið bent á í umræðunni nýlega: Þeir sem reyna að stöðva þessa þróun skilja einfaldlega ekki tæknina. Evrópusambandið lagði vissulega upp með göfugt markmið: Að vernda persónuupplýsingar og siðferði borgaranna. En í blindri trú sinni á eigið regluveldi gleymdu þau að tæknin bíður ekki eftir nefndarálitum. Markmiðið var að stjórna heimsmarkaðnum með því einu að skrifa flóknustu leikreglurnar, en án þess að mæta nokkurn tíma með eigin tækni á völlinn. Niðurstaðan er stórfelld tæknileg fátækt. Evrópa er einfaldlega skilin eftir og situr nú uppi með fullkomnar reglur um tækni sem hún fær ekki að nota.

Við sjáum þetta nú þegar: Útgáfa á Google Bard tafðist, Llama líkön Meta voru takmörkuð og ofur-aðstoðarmaðurinn Google Spark er hreinlega ekki í boði í Evrópu og hér á landi. Á meðan önnur ríki heims innleiða gervigreind á ljóshraða, situr gamla álfan föst í eigin regluvef.

Sæti við borðið, en sambandslaus tölva

Hér komum við að stærstu hættunni fyrir Ísland. Í umræðunni um ríkjabandalög og alþjóðasamstarf er iðulega talað um mikilvægi þess að „sitja við borðið“ þar sem stóru ákvarðanirnar eru teknar. En við verðum að spyrja okkur: Hvaða máli skiptir að eiga sæti við borðið, ef tölvan þín er ekki í sambandi?

Þetta snýst nefnilega ekki um að forrit verði aðeins hægari. Ef við höldum áfram að taka gagnrýnislaust upp hamlandi lög frá yfirregluvæddri Evrópu erum við að kippa atvinnulífinu úr sambandi. Raunveruleikinn er sá að á meðan íslenskt hugbúnaðarhús mun þurfa tvær vikur í flókið verkefni, mun bandarískur keppinautur leysa það á tveimur dögum með nýjustu gervigreind. Læknar, greiningaraðilar og vísindamenn erlendis munu afgreiða stór gögn á sekúndubroti á meðan við sitjum föst í úreltum kerfum. Þetta þýðir að íslensk sjúkraskrá og sjúkrahús munu ekki geta nýtt ofurlíkön til að greina krabbamein á frumstigi á nokkrum sekúndum, á meðan bandarískir sjúklingar fá þá þjónustu sem sjálfsagðan hlut. Við erum í raun að samþykkja að lækka okkur niður í aðra deild efnahagslega, allt til að þóknast kerfisræði sem ætlaði að vernda okkur, en endaði á að útiloka okkur frá hagsæld.

Atgervisflótti í boði skrifræðisins

Þetta snýst þó ekki aðeins um hagnað fyrirtækja, heldur um framtíð ungs fólks á Íslandi. Íslensk æska elst upp í stafrænum heimi sem þekkir engin landamæri. Ef ungt fólk uppgötvar að það megi ekki nota öflugustu tól heims til að læra, skapa eða stofna fyrirtæki á Íslandi, eingöngu vegna evrópsks skrifræðis, mun það einfaldlega fara. Við stöndum þá frammi fyrir stærsta atgervisflótta (brain drain) Íslandssögunnar. Tæknivæddasta kynslóðin okkar mun flýja þangað sem nýsköpunin fær að dafna, á meðan við sitjum eftir og rífumst um tolla á kjúklingi. Gervigreind framtíðarinnar mun umbreyta atvinnulífinu og auka afköst margfalt á við það sem nokkur tollaniðurfelling eða hefðbundinn milliríkjasamningur mun nokkurn tíma geta gert.

Horft til vesturs

Ísland hefur allt til að vera fremst í heimi. Við eigum grænu orkuna og gagnaverin, og sem þjóð erum við vön því að aðlagast hratt. Ef við höldum áfram að binda okkur alfarið við evrópskt regluverk í þessum efnum, erum við sjálfviljug að velja okkur einangrun. Í stað þess verðum við að þora að spila okkar sterkasta leik til að verja íslenska hagsmuni.

Við eigum áratugalangt og traust varnarsamstarf við Bandaríkin. Hvernig getum við víkkað það út í öflugan Tækni- og upplýsingasamning sem tryggir okkur forgangsaðgang að nýjustu gervigreindinni áður en glugginn lokast alveg?

Þegar við horfum upp á þessa gríðarlegu tæknilegu gjá sem er að myndast milli meginlandanna tveggja, verðum við að gera upp hug okkar. Viljum við fórna framtíðinni fyrir tollabandalag, eða viljum við horfa til Bandaríkjanna og taka þátt í stærstu tæknibyltingu mannkynssögunnar? Fulltrúi við borðið í Brussel er nefnilega gagnslaus ef það þýðir að við fáum ekki að nýta okkur tæknina sem knýr heiminn áfram. Unga fólkið á Íslandi á skilið að fá tækifæri til að taka þátt í stærstu byltingu samtímans – og hún er ekki að gerast í Evrópu.

Höfundur er ráðgjafi í nýsköpun og gervigreind.