Aukin gjald­taka vinnur gegn dreifingu ferða­manna

Aukin gjaldtaka vinnur gegn dreifingu ferðamanna Það skiptir miklu máli hvernig stjórnvöld haga skattlagningu og gjaldtöku í ferðaþjónustu. Ekki vegna þess að við í ferðaþjónustunni viljum ekki leggja okkar af mörkum. Við vitum vel að það þarf að byggja upp innviði, vernda náttúruna og skapa sátt um greinina. 

En gjaldtaka þarf að vera skynsamleg. 

Ef hún er illa útfærð getur niðurstaðan orðið þveröfug við það sem stjórnvöld segjast vilja ná fram. Hún getur gert það dýrara að ferðast um landið, dregið úr því að gestir fari lengra frá komustað og aukið enn meira á þá árstíðarsveiflu sem fyrirtæki á landsbyggðinni glíma nú þegar við. 

Að fórna meiri hagsmunum fyrir minni

Við sem rekum ferðaþjónustu úti á landi finnum þetta mjög skýrt. Það er annað að reka fyrirtæki á suðvestur horninu þar sem flestir ferðamenn sem koma til landsins staldra við allt árið, eða að reka fyrirtæki lengra frá höfuðborginni þar sem tímabilið er styttra, veðrið hefur meiri áhrif, flutningsleiðir eru lengri og hver aukakostnaður skiptir máli. 

Fyrir fyrirtæki eins og okkar eru maí og september ekki aukaatriði. Veturinn er ekki aukaatriði. Þetta eru mánuðirnir, sem ráða því hvort hægt sé að halda starfsfólki lengur í vinnu, byggja upp reynslu og gera ferðaþjónustu að raunverulegum heilsárs atvinnuvegi á svæðinu. 

Þess vegna mega stjórnvöld ekki aðeins horfa á hvað ný gjöld eða hærri skattar geta skilað í ríkissjóð. Þau þurfa líka að horfa á hvað gjöldin geta tekið frá samfélögum úti á landi og á endanum kostað samfélagið meira en þær tekjur sem þau áttu að skapa. 

Ferðamaður sem stendur frammi fyrir hærra verði á gistingu, lengri vegalengdum, bílastæða- og innviðagjöldum, þjónustu og afþreyingu styttir bara ferðina. Hann sleppir einhverri afþreyingu. Hann velur færri áfangastaði. Hann heldur sig nær komustað. Hann tekur dagsferðir í stað þess að ferðast lengra út á land. Það er þá ekki bara fyrirtækið sem tapar einni bókun. Samfélagið tapar líka. Gestur sem kemur til Akureyrar eða annarra staða á landsbyggðinni kaupir ekki bara eina ferð. Hann gistir, borðar, fer í verslanir, bókar afþreyingu og skapar tekjur víða í samfélaginu. Þegar hann sleppir ferðinni tapast miklu meira en bara ein sala. 

Landsbyggðin lögð að veði

Þess vegna er hækkun virðisaukaskatts í ferðaþjónustu ekki bara bókhaldslegt mál. Hún snýst um samkeppnishæfni Íslands og um það hvernig ferðamenn dreifast innan landsins. Þegar Ísland verður dýrara horfir ferðamaðurinn ekki bara á eitt gjald. Ef pakkinn verður of dýr er ekki sjálfgefið að gesturinn borgi bara meira. Hann getur valið að dvelja skemur, kaupa minna eða fara bara eitthvað allt annað. 

Hækkun VSK kemur heldur ekki eins niður alls staðar. Hækkun getur ráðið því hvort gestur bæti Norðurlandi, Austurlandi eða Vestfjörðum við ferðina eða sleppi því bara. Fyrir landsbyggðina er það stórt mál. 

Bílastæðagjöld eru annað dæmi. Síðustu ár hefur gjaldtaka á ferðamannastöðum breiðst hratt út. Sumstaðar er hún skýr, rökstudd og tengd raunverulegri þjónustu. Annars staðar upplifa gestir og ferðaþjónustufyrirtæki að kerfið sé óljóst, ósamræmt og fyrst og fremst hugsað sem tekjulind. 

Það er eðlilegt að greiða fyrir salerni, öryggi, göngustíga, sorphirðu, landvörslu og viðhald á innviðum. En þá þarf þjónustan að vera sýnileg og gjaldtakan gagnsæ. Þegar ferðamenn þurfa að greiða hér, þar og alls staðar, án þess að sjá hvað þeir fá í staðinn, bitnar það á upplifuninni. Það bitnar líka á okkur sem þurfum að útskýra þetta fyrir gestum. 

Málið um innviðagjald á skemmtiferðaskip ætti líka að vera stjórnvöldum víti til varnaðar. Ferðaþjónusta starfar langt fram í tímann og þegar gjöld eru hækkuð með skömmum fyrirvara er ekki einfaldlega hægt að senda nýjan reikning á farþega sem hafa þegar bókað og greitt. 

Þó gjöld séu síðar lækkuð eða útfærð öðruvísi gengur skaðinn ekki sjálfkrafa til baka. Skip hafa mögulega þegar valið aðra áfangastaði, áætlanir hafa breyst og þeim verður ekki auðveldlega breytt til baka. Afleiðingin er að tekjur hafa horfið úr höfnum, verslunum, veitingastöðum og ferðaþjónustufyrirtækjum, ekki síst á minni stöðum úti á landi. 

Fyrirvarinn skiptir ferðaþjónustuna því öllu máli, hann er ekki formsatriði heldur forsenda rekstrar. 

Kílómetragjaldið sýnir líka hversu mismunandi áhrif gjöld geta haft eftir staðsetningu. Á blaði getur það litið hlutlaust út. En fyrir ferðaþjónustu á landsbyggðinni skiptir það miklu máli, því dreifing ferðamanna byggir að stórum hluta á akstri gesta sem vilja ferðast lengra en frá Keflavík til Reykjavíkur. 

Ef hver kílómetri verður dýrari verður hlutfallslega dýrara að ferðast um landið. Þá verður auðveldara að sleppa lengri leiðum, stytta ferðina og velja bara þekktustu staðina. 

Ekki bara lína í fjárlögum

Við erum ekki að biðja um sérmeðferð. Við erum að biðja um leikreglur sem ganga upp í raunverulegum rekstri. Gjaldtaka þarf að vera einföld, gagnsæ og tengd raunverulegri þjónustu. Hún þarf að vera innleidd með nægum fyrirvara og mótuð í samtali við þá sem þurfa að lifa við afleiðingarnar. 

Stjórnvöld tala mikið um sjálfbæra ferðaþjónustu, dreifingu ferðamanna og uppbyggingu landsbyggðarinnar. Til að slíkt tal sé ekki marklaust þá þurfa ákvarðanirnar að styðja við það. Það gengur ekki að tala fyrir dreifingu ferðamanna en gera það svo sífellt dýrara að ferðast um landið. Það gengur ekki að tala fyrir heilsársferðaþjónustu en hækka svo kostnað fyrirtækjanna þannig að veikustu mánuðirnir verði enn erfiðari. 

Ferðaþjónustan er ekki bara lína í fjárlögum. Það starfa um 30 þúsund manns í greininni við fjölbreytt störf sem hríslast um samfélagið. Ferðaþjónustan er ein af ástæðunum fyrir því að ungt fólk getur búið áfram úti á landi, eða flutt þangað. 

Aukin gjaldtaka og möguleg hækkun virðisaukaskatts á ferðaþjónustu eru ekki tæknileg smámál. Þau hafa bein áhrif á tekjur fyrirtækja á landsbyggðinni, auka árstíðarsveifluna og vinna gegn dreifingu ferðamanna um landið. 

Þau ýta undir að við endum með dýrara Ísland, styttri ferðir, færri gesti út á land og veikari fyrirtæki í þeim samfélögum sem mest þurfa á dreifðri ferðaþjónustu að halda. Það getur ekki verið markmiðið. 

 Höfundur er framkvæmdastjóri Akureyri Whale Watching ehf.