Presturinn sem hataði kristin­fræði

„Kjarni kristinnar siðfræði er í raun mjög einfaldur: að elska náungann og koma fram við annað fólk eins og maður vill að komið sé fram við mann sjálfan. Mér finnst mjög varasamt þegar trúartextar eru notaðir til að réttlæta fordóma eða búa til þessa skiptingu í „við“ og „þau.“

Heimili fyrir alla

Dagur hefur nýtt samfélagsmiðla, meðal annars TikTok, til að ræða trú á opinskáan hátt við fólk sem myndi ef til vill aldrei leita til kirkjunnar að fyrra bragði.

Fyrir Degi er þetta þó ekki svo róttækt stökk frá hefðbundinni prestsþjónustu og ætla mætti. Miðillinn er nýr, en aðferðin gömul.

„Postularnir stóðu bara úti á götuhornum og voru að prédika fagnaðarerindið þar. Þannig séð er ekkert nýtt að það sé prédikað. Við getum alveg kallað þetta prédikun. Þetta er bara nútímalegur prédikunarstíll.“

Upphafið að samfélagsmiðlanotkun Dags í prestsstarfinu má að verulegu leyti rekja til Covid. Þegar faraldurinn skall á og kirkjur tæmdust þurfti einfaldlega að finna nýjan vettvang. Hann fór að vinna meira með samfélagsmiðla og tók einnig þátt í hlaðvarpsgerð. Fólkið gat ekki komið í kirkjuna, svo kirkjan varð að finna aðrar leiðir til fólksins.

Nú hefur þessi miðlun þróast áfram. Í myndskeiðum sínum á TikTok og Instagram tekur Dagur að fyrir spurningar sem fólk kann að velta fyrir sér án þess að hafa sérstakan áhuga á guðfræði eða vera vant kirkjugöngu.

Eitt þeirra myndskeiða sem vakti athygli snerist um það hvort fólk þyrfti að vera trúað til að mæta í kirkju.

„Maður þarf ekkert að vera feiminn við að koma inn í kirkju þótt maður sé ekki trúaður. Það er ekki eins og maður brenni upp. Allir eru velkomnir. Við viljum að Fríkirkjan í Reykjavík geti verið heimili fyrir alla.“

Skeggjaði hvíti karlinn á himnum

Leið Dags inn í prestsstarfið var langt frá því að vera sjálfgefin. Hann hefur sjálfur sagt frá því að hafa þolað kristinfræði illa í grunnskóla. Raunar er orðið „illa“ varla nógu sterkt.

„Shit, hvað ég hataði kristinfræðina. Mér fannst hún svo leiðinleg og mér fannst þetta bara bull. Ég var mjög skeptískur og með frekar kassalaga, lógíska hugsun. Og svo er ég hér.“

Hann var á náttúrufræðibraut í framhaldsskóla og segir að það hafi því verið ákveðið „ströggl“ að fara í guðfræði þar sem nálgunin var gjörólík þeirri hugsun sem hann hafði vanist.

Síðar lauk hann embættisprófi í guðfræði og fór í prestsstarf. Hann hefur meðal annars starfað fyrir austan og í Skálholti og starfar nú sem prestur í Fríkirkjunni í Reykjavík. Á ferlinum hefur hann jafnframt haldið áfram að spyrja spurninga sem fara langt út fyrir það sem margir tengja við hefðbundið kirkjustarf.

Ein þeirra snýr að sjálfri hugmyndinni um Guð.

Dagur segir að opinber umræða um kristni festist oft í afar einfaldri mynd, þar sem Guð verður að eins konar skeggjuðum hvítum karli sem situr einhvers staðar á skýi. Þá guðsmynd segir hann bæði takmarkandi og sérkennilega.

Hann rifjar upp ráð frá leiðbeinanda sínum í guðfræðinni sem hefur setið í honum: að manneskja geti þroskast á nær öllum sviðum lífsins en haldið samt dauðahaldi í sömu hugmyndir um trú og hún hafði sem barn.

„Fólk getur þroskast á öllum sviðum lífsins nema í trú, af því að við höldum svo oft bara í það sem við þekkjum. Af hverju ætti trúin ekki líka að þroskast? Mér finnst miklu skrítnara að hugsa Guð bara sem einhvern karl á skýjunum. Það hlýtur að mega hugsa þetta miklu stærra.“

Þegar presturinn fer í sjamanisma

Þarna verður andleg leit Dags óvenjulegri. Hann hefur kynnt sér hugleiðslu og sjamanisma og sér ekki jafn djúpa gjá milli þeirra hugmynda og kristinnar trúar og margir myndu eflaust gera.

Hann tekur sérstaklega fram að hann líti ekki á sjamanisma einfaldlega sem ein trúarbrögð heldur sem safn mjög gamalla andlegra hefða. Sameiginlegur þáttur sé meðal annars það sem hann kallar andleg ferðalög, þar sem breytt vitundarástand er framkallað með til dæmis trommuslætti.

Hann lýsir þeirri aðferð sem hann hefur lært þannig að tromma sé slegin fjórum sinnum á sekúndu. Takturinn hjálpi huganum að komast í draumkennt ástand og geti auðveldað fólki að kalla fram myndir og upplifanir í huganum.

„Mér finnst þetta bara vera form af bæn. Það sem sjamanískar hefðir eiga líka sameiginlegt er hugmyndin um að allt hafi sinn anda, frá minnsta steini upp í stærsta fjall. Það er síðan þessi sýn að við getum átt einhvers konar samband við það. Fyrir mér er þetta ekki endilega jafn langt frá kristinni hugsun og fólk heldur.“

Hann tengir þetta meðal annars við panentheisma, hugmyndina um að Guð sé í öllu, utan um allt og á milli alls sem er. Hann vísar einnig í sköpunarsöguna þar sem Guð blæs lífi í manninn og veltir fyrir sér hvort þar megi sjá hugmynd um guðlegan neista í manneskjunni.

Þessi nálgun hefur þó ekki fallið öllum vel í geð. Dagur segist hafa fengið viðvaranir um að hann sé kominn út á hættulegt svæði.

„Ég hef alveg fengið gagnrýnisraddir sem segja að ég sé að snerta á einhverju mjög hættulegu. Ég skil vel að mjög bókstafstrúað fólk sé ekki tilbúið til að samþykkja þetta. Biblíuna er hins vegar hægt að lesa og túlka á ótrúlega marga vegu. Það er mjög erfitt að segja einfaldlega: Þetta er eina rétta túlkunin.“

Fyrir honum sé fjölbreytileikinn raunar innbyggður í kristnina. Mismunandi kirkjudeildir séu til vegna þess að fólk hefur aldrei verið sammála um allt, hvorki túlkun texta né hvernig trú skuli iðkuð.

„Við“ gegn „þeim“

Sú opna nálgun verður enn mikilvægari þegar talið berst að öðru fyrirbæri sem Dagur hefur áhyggjur af: vaxandi áhuga hluta ungra karla á kristinni trú sem blandast saman við mjög íhaldssama eða útilokandi hugmyndafræði.

Hann segist hafa hitt unga menn sem séu mjög trúaðir en jafnframt fullir af fordómum og telur að trúartextar séu stundum notaðir til að réttlæta hatur. Hann nefnir meðal annars ótta við íslam og segir auðvelt fyrir fólk að fylkja sér bak við krossinn þegar það upplifir utanaðkomandi ógn.

„Hlutverk okkar presta hlýtur að vera að móta unga fólkið sem leitar til okkar í átt að kærleiksboðskapnum, ekki leyfa þessu að verða fullt af hatri.“

Dagur segist jafnframt sjá áhyggjuefni í þróuninni erlendis, meðal annars í Bandaríkjunum og Evrópu, hvað varðar umræðu um réttindi kvenna og hinsegin fólks. Þótt staðan sé önnur hér á landi finnst honum sambærilegur tónn stundum heyrast í íslenskri umræðu.

Samfélagsmiðlarnir eru þar tvíeggjað sverð. Þeir geta búið til samfélag, opnað samtal og gert prest aðgengilegan manneskju sem myndi aldrei ganga inn á prestsskrifstofu. En sömu miðlar geta líka hlaðið hugmyndum og reiði ofan í notandann, myndskeið eftir myndskeið.

Dagur telur að unga fólkið sem stendur í miðju þessa upplýsingaflæðis eigi erfiðara verkefni fyrir höndum en margar fyrri kynslóðir.

„Það er upplýsingaflæði áreiti alls staðar frá. Ég held að það sé flóknara að vera ungmenni í dag, og eiginlega líka flóknara að vera fullorðinn. Það er bara flóknara að vera til. Við erum alltaf að spyrja fleiri og fleiri spurninga.“

Þar telur hann trú, heimspeki og lífsskoðanir geta haft raunverulegt hlutverk, ekki sem tilbúna lausn á öllum vandamálum heldur sem vettvang fyrir spurningar sem nútíminn hefur ekkert endilega einfalt svar við.

Sú sem honum finnst mikilvægust er ótrúlega stutt: Hver er ég?

„Við getum skilgreint okkur út frá starfi, fjölskyldu, samböndum, stöðu og eignum. Ef ég tek sjálfan mig sem dæmi; ég er prestur, faðir, maki og sonur. En hvað gerist ef þessi lög eru tekin hvert af öðru? Ef við missum húsið, launin eða vinnuna, ef við missum fólkið í kringum okkur, hvað stendur þá eftir? Hver erum við þegar allt hitt er tekið frá? Mér finnst þetta vera grundvallarspurning. Trú, heimspeki og lífsskoðanir geta hjálpað okkur að glíma við hana.“

Til að útskýra þetta grípur Dagur svo í óvæntan guðfræðilegan bandamann: teiknimyndakarakterinn Shrek. „Tröll eru eins og laukar,“ sagði Shrek, og Dagur sér ákveðna heimspeki í líkingunni.

„Við flettum lögunum af, einu af öðru. En þegar öll félagslegu hlutverkin, titlarnir og ytri merkin eru farin, hvað verður eftir?“

Grunnur til að standa á

Dauðinn er ein af þessum stóru spurningum sem Dagur telur að trú og lífsskoðanir geti hjálpað fólki að takast á við. En til þess að velta fyrir sér dauðanum þurfi kannski fyrst að horfa á lífið sjálft: hvernig við ætlum að lifa því, hvað skiptir okkur raunverulega máli og hvaða þátt við viljum eiga í heiminum.

Þar þarf svarið ekki endilega að vera kristin trú. Dagur segir ólíkar trúarhefðir, heimspeki og lífsskoðanir geta gefið fólki verkfæri til að takast á við spurningarnar sem fylgja því einfaldlega að vera manneskja.

Samhliða því verður íslenskt samfélag sífellt fjölbreyttara. Dagur telur mikilvægt að fólk af ólíkum trúarbrögðum og með ólíkar lífsskoðanir hafi rými til að koma saman og iðka sína trú. Kirkja, moska og hof geti vel átt heima í sama samfélaginu.

Það kemur honum heldur ekki sérstaklega á óvart að slíkar breytingar veki stundum ótta eða mótstöðu. Fólk eigi það til að óttast það sem það þekkir ekki. Einmitt þess vegna telur hann mikilvægt að samtalið haldi áfram, ekki aðeins innan kirkjunnar heldur líka við þau sem standa fyrir utan hana, eru efins, leitandi eða sannfærð um að trú eigi ekkert erindi við þau.

Þó svo að leið Dags hafi legið frá því að hata kristinfræði yfir í guðfræði, prestsstarf, hugleiðslu, sjamanisma og TikTok þá virðist rauði þráðurinn alltaf vera sá sami: að halda áfram að spyrja. Og kannski þarf maður ekki alltaf að finna endanlegt svar. Stundum dugar að finna eitthvað sem heldur manni stöðugum á meðan maður leitar.

„Ég held að stundum þurfum við bara einhvern grunn til að standa á. Trúarbrögð og lífsskoðanir geta hjálpað okkur að „navigera“ þessar spurningar, ekki bara hver ég er heldur líka hver tilgangurinn er. Annars er hætta á að við verðum svolítið eins og strá í vindi.“