Opin­berir starfs­menn kjósa síður áminningar­skyldu

Sagan af Bartleby skrifara eftir Herman Melville er ein sú þekktasta sem gerir að viðfangsefni sínu eitraða vinnustaðamenningu. Hún hefur meðal annars hlotið náð fyrir augum ritstjórnar stórblaðsins The Economist, þar sem fastur dálkur blaðsins um vinnustaðamenningu heitir eftir Bartleby þessum.

Sagan fjallar í stuttu máli um ritarann Bartleby sem ræður sig til vinnu á virðulegri lögfræðistofu í New York. Í upphafi er Bartleby iðinn og sinnir þeim störfum sem honum eru ætluð en einn daginn þegar hann er beðinn um að prófarkalesa skjal segir hann einfaldlega: „ég kýs það síður.“ Það kemur á yfirmann hans sem virðir það við Bartleby fyrst um sinn en gamanið kárnar þegar Bartleby tekur að svara þessu til í hvert skipti sem hann er beðinn um að inna af hendi eitthvert verkefni.

Úr verður kafkaískur söguþráður þar sem yfirmaðurinn fær sig ekki til að reka Bartleby og lesandinn er skilinn eftir í einhverskonar hárreitingarástandi því upp frá þeim degi vinnur skrifarinn ekki handtak. Eina lausnin sem lögfræðingnum hugkvæmist er að flytja fyrirtækið í heild sinni á nýjan stað en Bartleby verður eftir á gamla staðnum.

En blessunarlega er þetta bara skáldskapur. Eða hvað? Það er jú margt í sögunni af Bartleby sem rímar ágætlega við raunheima, og þá sérstaklega þegar kemur að opinberum vinnumarkaði. Þar er búið að skapa svo flókið net af réttindum og formkröfum að stjórnendur veigra sér við að láta fólk sem sannarlega eitrar vinnustaðamenninguna fara. Reglulega heyrast innan úr ráðuneytum og stofnunum sögur af einstaka starfsmönnum sem komast upp með að sinna ekki verkefnum eða koma þeim yfir á samstarfsfólk sitt. Það er hérumbil orðið fréttnæmt ef opinberu starfsfólki er sagt upp störfum.

Þó að meginþorri opinberra starfsmanna hafi sannarlega metnað til að sinna starfi sínu vel fyrir land og þjóð, vitum við að oft þarf ekki nema einn til að eitra starfsumhverfið. Enda kemur nú í ljós að mun fleiri opinberir starfsmenn eru fylgjandi því að afnema áminningarskyldu ríkisstarfsmanna en ekki - 48% opinberra starfsmanna eru því fylgjandi en 32% eru andvígir.

Vel virkandi opinber þjónusta snýst ekki eingöngu um fólkið sem veitir þjónustuna heldur líka þá sem hana þiggja. Það skiptir atvinnulífið og almenna borgara auðvitað máli að hið opinbera virki sem best, að eftirlit sé skilvirkt, erindum sé svarað og lagasetning sé vönduð svo dæmi séu nefnd. Það kemur því ekki mjög á óvart að samkvæmt nýrri könnun Maskínu er meirihluti landsmanna hlynntur afnámi áminningarskyldunnar.

Við hjá Samtökum atvinnulífsins höfum stutt áform stjórnvalda um að afnema áminningarskyldu starfsmanna ríkisins, bæði vegna þess að við teljum það geta aukið gæði opinberrar þjónustu en ekki síður vegna þess að við teljum að jafnræði þurfi að ríkja þegar kemur að réttindum starfsmanna á almenna og opinbera vinnumarkaðinum.

Þó er ljóst að afnám áminningarskyldu er aðeins fyrsta skrefið í áttina að því að samræma réttindi á milli markaða. Áfram munu ákvæði stjórnsýslulaga gilda um uppsagnir opinberra starfsmanna sem veldur því að áhrif af afnámi áminningarskyldunnar í óbreyttu formi verða minni en margir gera ráð fyrir. Ef vel á að vera þyrfti að taka á hvoru tveggja þannig að sambærilegar reglur myndu gilda og á hinum almenna vinnumarkaði.

Það má hrósa stjórnvöldum fyrir að hefja vegferðina til að leiðrétta hið kafkaíska umhverfi opinbers vinnumarkaðar, en það er okkar von að þau fari alla leið.

Höfundur er forstöðumaður málefnasviðs Samtaka atvinnulífsins.