Valþröng í varnar­málum

Aðild Íslands að ESB gæti þegar tímar líða haft margvísleg áhrif á varnarsamstarf Íslands og Bandaríkjanna. Athygli vekur að um þetta er hvergi fjallað í nýlegri skýrslu þingmannanefndar um öryggis- og varnarmál sem tekin var saman undir handleiðslu utanríkisráðuneytisins.

Gæfa lýðveldisins frá stofnun var að eiga samleið um stærstu hagsmuni sína með ríkjunum beggja vegna Atlantsála. Það var sameiginleg ákvörðun aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins á sínum tíma að leita eftir því við Ísland og Bandaríkin að Bandaríkin tækju að sér varnir Íslands í þágu aðildarríkja í heild sinni. Styrkti það síðan böndin enn frekar þegar Ísland tók þátt í viðskiptasamstarfi Evrópuríkja, fyrst með aðild sinni að EFTA og síðar EES. Þar með var grunnur lagður að öryggi og efnahagslegri velferð þjóðarinnar sem hún býr að enn í dag.

Varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna frá árinu 1951 er að mörgu leyti einstakur. Mestu munar um að Bandaríkin samþykktu að gera ráðstafanir til varnar Íslandi þar sem Íslendingar gætu ekki sjálfir varið land sitt. Að þessu leyti gekk samningurinn lengra en þær gagnkvæmu ráðstafanir sem kveðið er á um í 5. gr. Atlantshafssáttmálanum, hafi aðili að honum orðið fyrir vopnaðri árás, en þrátt fyrir að sáttmálinn styrki varnir Íslands, fer því fjarri að með honum einum saman séu varnir landsins tryggðar.

Tvíhliða samningar þeir sem Bandaríkin hafa gert um öryggis- og varnarmál við sextán önnur Evrópuríki eru af öðrum toga. Enginn þeirra skuldbindur Bandaríkin til að takast á hendur hefðbundnar varnir viðkomandi ríkis, en á hinn bóginn kveða þeir á um aðgang fyrir bandarískt herlið, gagnkvæma aðstoð, birgðavörslu, herliðsflutninga og hertæknilegt samstarf, svo fátt eitt sé nefnt.

Varnarsamstarf Íslands og Bandaríkjanna hefur dugað Íslendingum mæta vel, jafnvel þótt þeir hafi við fyrri tækifæri þurft að aðlaga sig breytilegu hættumati Bandaríkjanna. Margt hefur þó breyst. Hin ríka samstaða sem einkenndi vestræn ríki í kalda stríðinu og lengi vel í kjölfarið sýnir merki þess að hún sé tekin að gliðna. Innan Bandaríkjanna er krafa gerð um að stjórnvöld beini kröftum sínum að viðfangsefnum heima fyrir og utan Evrópu, en að Evrópuríkin axli auknar byrðar af eigin vörnum. Meðal sjálfra Evrópuríkjanna er rætt um aukið sjálfræði í varnarmálum sem gera megi álfunni kleift að reiða sig í minna mæli á hernaðarlega burði Bandaríkjanna og hefur framkvæmdastjórnin þegar lagt til að ESB stefni að því að verða varnarbandalag í framtíðinni. Þótt engin mótsögn sé í sjálfu sér því fólgin að Evrópuríkin leggi meira af mörkum til bandalagsins en fari í sama mund eigin leiðir, er litlum vafa undirorpið að það myndi marka skörp þáttaskil í varnarsamstarfi Bandaríkjanna og Evrópu færi svo að Evrópuríkin leystu núverandi Evrópustoð í Atlantshafssamstarfinu af hólmi.

Mörg ljón eru í veginum áður en áform af því tagi geta orðið að veruleika. Langvarandi kyrkingur í efnahagslífi ESB þrengir svigrúm aðildarríkjanna til að auka framlög til varnarmála án þess að gripið verði til niðurskurðar í velferðarmálum. Taka mun mörg ár að þróa hinn óburðuga hergagnaiðnað ríkjanna, auk þess sem mikið skortir á að kostnaðarsöm vopnakerfi stærri aðildarríkja séu tæknilega samrýmanleg. Af þessum og fleiri ástæðum er vandséð að ESB muni í fyrirsjáanlegri framtíð hafa burði til að bæta það upp, ákveði Bandaríkin að draga saman seglin eða jafnvel hverfa á brott með herlið sitt frá Evrópu.

Mitt í þessu svarfi bendir hins vegar ekkert til þess að Bandaríkin hafi hug á að slíta varnarsamningi sínum við Ísland. Engu að síður væru mistök að láta eins og ekkert hafi í skorist. Á það sérstaklega við um þær aðstæður sem skapast gætu með ákvörðun stjórnvalda um að boða til þjóðaratkvæðagreiðslu um aðild Íslands að ESB.

Kysi þjóðin að ganga í ESB, yrði Ísland með tímanum skuldbundið til þátttöku í varnaráætlunum sambandsins, svo framarlega sem ekki yrði samið um sérstaka undanþágu. Stigi sambandið skrefið til fulls og tæki sér hlutverk varnarbandalags, er óhjákvæmilegt að sú spurning vakni að hve miklu leyti núverandi tvíhliða varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna samræmist aðild að sambandinu, einkum þar sem Bandaríkin yrðu þá skuldbundin til að gera ráðstafanir til varnar landi á verndarsvæði ESB. Ætti þá ekki að koma á óvart ef Bandaríkin, sem líklegt er að muni áfram vilja hafa fótfestu á Íslandi, óskuðu þess að samið yrði um tilhögun af sama tagi og þau hafa við nokkur önnur Evrópuríki, þ.á m. Norðurlöndin. Samstarfssamningur um varnarmál kæmi þá hugsanlega í stað sjálfs varnarsamningsins, en breyting af því tagi gæti hæglega framkallað kröfur um stóraukið framlag Íslands til eigin landvarna.

Varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna - sem verður 75 ára á næsta ári - er hornsteinn þeirrar farsældar sem þjóðin hefur lengst af notið á lýðveldistímanum. Hyggist stjórnvöld marka þau tímamót, gætu þau vart gert betur en að reifa fyrir opnum tjöldum þau beinu og óbeinu áhrif sem aðild Íslands að ESB gæti haft í hinu tvíhliða varnarsamstarfi.

Höfundur er fyrrverandi sendiherra Íslands hjá NATO og ESB.