Er veggurinn nóg fyrir þig?

Í bókinni “Ríkið” lýsir Platon mynd sem hefur nú lifað í rúm tvö þúsund ár. Menn sitja hlekkjaðir inni í helli og horfa á vegg. Þeir hafa verið þar síðan þeir fæddust. Fyrir aftan þá logar eldur sem lýsir upp vegginn fyrir framan þá og varpar skuggum á hann. Skuggarnir eru allt sem þeir þekkja.

Einn þeirra losnar óvænt. Hann snýr sér við og sér eldinn. Síðan er hann leiddur út úr hellinum. Ljósið frá sólinni særir augun til að byrja með. Hann sér ekkert, svo óljós form, og loks heiminn sjálfan í birtu sólarinnar. Þá skilur hann að það sem hann taldi vera veruleikann, voru einungis skuggar.

Það sem á það til að gleymast í þessari sögu er að frelsið snýst ekki um að yfirgefa hellinn að eilífu. Maður getur alltaf snúið aftur inn, en þá vitandi að veggurinn er ekki allur heimurinn.

Þessi mynd á erindi langt út fyrir heimspekisöguna. Hún snýst um samband okkar við þekkingu. Við lifum öll innan ákveðinna forsendna, venja, og frásagna sem móta hvernig við skiljum og skynjum heiminn í kring um okkur. Það er eðlilegt. En spurningin er hvort við þorum að snúa okkur frá veggnum þegar tækifæri gefst til.

Þessi grein fjallar samt ekki um heimspeki eða sögu. Hún snýst um umræðuna í dag og þá sérstaklega umræðuna um að opna samningaviðræður á ný við Evrópusambandið. Í þeirri umræðu hefur oft verið talað eins og málið sé einfaldlega útkljáð. Sumir telja ekki ástæðu til að ræða það frekar en aðrir vilja ganga lengra. En á milli þessara póla liggur grundvallarspurningin sem er heimspekileg áður en hún er pólitísk; viljum við sjá hvað raunverulega liggur á borðinu?

Við það að opna viðræður erum við ekki að samþykkja inngöngu. Það er ekki skuldbinding um niðurstöðu. Það er ferli sem leiðir í ljós hvaða samningur býðst, hvaða skilmálar standa til boða og hvaða raunveruleiki blasir við í dag… ekki fyrir áratug.

Þjóð sem sér heildarmyndina getur hafnað henni með sterkari rökum. Hún getur líka samþykkt hana af meiri sannfæringu. Í báðum tilfellum er ákvörðun tekin í ljósi… ekki skugga.

Ferðin út úr hellinum er óþægileg að sögn Platons. Ljósið særir, sá sem snýr aftur er jafnvel tortryggður. Þekking raskar ró. Hún krefst þess að við viðurkennum að það sem við töldum sjálfsagt gæti þurft að endurskoða. Það er ekki veikleiki heldur eðli frjálsrar hugsunar.

Ef við erum sannfærð um að núverandi afstaða sé rétt, ætti hún ekki þá að þola endurskoðun og að vera prófuð í birtu í stað myrkurs? Ef hún stenst þá stendur hún sterkari. Ef hún breytist, þá var breytingin byggð á upplýsingum en ekki ótta.

Platon var ekki að skrifa um Evrópusambandið. Hann var að skrifa um hugrekki til að endurskoða sína eigin trú og sinn eigin hugsunarhátt. Spurningin sem stendur er því ekki fyrst og fremst hvort Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið heldur hvort við viljum taka ákvörðunina að sjá meira en bara hellinn. Eða hvort við séum sátt með vegginn...

Höfundur er í félagastjórn Uppreisnar (ungliðahreyfingar Viðreisnar).