Við getum gert betur

Undanfarin 18 ár hef ég starfað sem heila- og taugaskurðlæknir með áherslu á hryggjaraðgerðir í Bandaríkjunum. Á síðustu tveimur árum hef ég komið reglulega heim til Íslands til að framkvæma aðgerðir á hrygg, einkum vegna taugaklemmu af völdum brjóskloss eða slitbreytinga. Það var leitað til mín og ég beðin um aðstoð við að gera þessar aðgerðir utan Landspítala. 

Fyrsta aðgerðin utan sjúkrahúss á Íslandi var gerð í Orkuhúsinu í júní 2024. Þetta eru stuttar aðgerðir sem framkvæmdar eru með smásjá og einstaklingur útskrifast samdægurs. Í venjulegu árferði er þörf fyrir að minnsta kosti 300 slíkar aðgerðir á íslandi á ári. Einstaklingur með einkenni vegna klemmu á taug í hrygg er oft með mikla verki, dofa og jafnvel lömunareinkenni. Algengt er að fólk geti ekki lengur gengið, staðið, sinnt daglegum grunnþörfum og orðið óvinnufært. Ef þrýstingi á taug er ekki aflétt, getur það leitt til varanlegs taugaskaða. 

Þegar reyndur sérfræðilæknir hefur metið að aðgerð komi til greina miðað við ástand, einkenni og myndgreiningu næst gífurlega góður árangur. Einstaklingur upplifir yfirleitt gífurlegan létti strax eftir aðgerð og færni hans eykst til muna. Það er því augljós samfélagslegur ávinningur af aðgerð en sjúkdómurinn hefur meðal annars áhrif á heilsufar, geðheilsu, fjölskyldulíf og atvinnulíf. 

Á Íslandi þyrfti að framkvæma um 30 slíkar aðgerðir á mánuði en af ýmsum ástæðum gat Landspítali ekki lengur annað öllum fjöldanum og biðlistar hlóðust upp. Þannig hefur ástandið því miður verið árum saman. Samningur var gerður meðal annars við Orkuhúsið um þessar aðgerðir til að vinna á vandanum en fjöldi aðgerða var skammtaður af Sjúkratryggingum Íslands og miðað við tíu aðgerðir í mánuði. Þrátt fyrir að mannafli, tæki og aðstaða hafi verið fyrir hendi til að sinna öllum sem þurftu á þjónustunni að halda, var tekin ákvörðun af stjórnvöldum að sinna ekki fleirum.

Ég sem læknir var sett í það hlutverk að forgangsraða einstaklingum og ákveða hver þyrfti meira á aðgerð að halda en annar. Allir þráðu þeir að fá bót meina sinna en ég mátti ekki framkvæma fleiri aðgerðir þar sem kvótinn var búinn. Vandi allra var brýnn og því er þetta ósanngjörn staða að vera í og þurfa að skilja einstaklinga eftir í fullkominni óvissu.

Þessi staða gengur ekki upp og enginn sparnaður næst með þessu fyrirkomulagi. Samfélagslegur kostnaður af óvinnufærum einstaklingum er margfaldur á við kostnað af aðgerð. Fólk sem er komið á eftirlaun og hefur skilað þjóðinni ævistarfi á skilið að fá úrlausn sinna mála. Að láta fólk þjást að óþörfu í mánuði og ár er óboðlegt. Kostnaður við lyf, sjúkraþjálfun og kostnaður sem hlýst af öðrum sjúkdómum sem fylgja hreyfingarleysi og streitu er líka margfaldur. Í starfi mínu hef ég orðið vitni að algerum umskiptum í lífi fólks. Smiðir sem voru frá vinnu um árabil voru komnir aftur af stað. Ömmur geta aftur farið í golf og sinnt barnabörnum. Fólk sem hafði þurft verkjalyf um árabil voru hætt töku þeirra. Dæmin eru óteljandi.

Nú er uppsafnaður vandi svo mikill að mörg hundruð manns gætu fengið bót meina sinna með skurðaðgerð. Samfélagslegur kostnaður við þennan fjölda hleypur á milljörðum króna á ári. Við sem þjóð viljum vera stolt af heilbrigðiskerfi okkar. Hér er brotalöm sem verður að laga strax, læknar eiga ekki að vera í því hlutverki að velja og hafna, hver fer gangandi út í lífið daginn eftir aðgerð, og hver fær að sitja þjáður um ófyrirséða framtíð.

Höfundur er heila- og taugaskurðlæknir í Orkuhúsinu