Við byrjum of seint: Um mæður, börn og á­byrgð okkar í um­ræðunni

Ég fagna því að umræðan um úrræði fyrir mæður og barnshafandi konur í viðkvæmri stöðu sé komin aftur á dagskrá. Þetta er málefni sem hefur lengi þurft meiri athygli.

Ég hef sjálf unnið með þessum hópi og fór fyrir nokkrum árum í gegnum það ferli að þróa og undirbúa úrræði í formi heimilis fyrir mæður og börn í viðkvæmri stöðu. Sú reynsla hefur mótað mína sýn — og er ástæðan fyrir því að ég tek þátt í þessari umræðu.

Það sem mér finnst hins vegar sérstaklega mikilvægt að benda á er að umræðan er að einhverju leyti að skekkjast. Þegar blandað er saman ólíkum hópum kvenna sem búa við gjörólíkar aðstæður og forsendur, skapast hætta á misskilningi — og jafnvel fordómum.

Mín reynsla er sú að verðandi mæður í viðkvæmri stöðu eru almennt ekki þær sem velja að standa utan kerfisins á þeim forsendum sem stundum er vísað til. Þar er um annan hóp að ræða, svokallaðan „free birth“ hóp, þar sem konur velja meðvitað að standa utan kerfisins af öðrum ástæðum og á öðrum forsendum.

Hér er um að ræða gjörólíkar aðstæður og forsendur. Það er ekki hægt að bera þetta saman eins og um sama hóp sé að ræða.

Þegar ólíkir hópar eru settir undir sama hatt verður til skökk mynd af raunveruleikanum — og það getur haft neikvæð áhrif á þá umræðu sem við þurfum að eiga.

Við megum ekki blanda saman aðstæðum sem eiga sér ólíkar rætur og kalla á gjörólíkar nálganir.

Mín reynsla — sem og reynsla margra annarra sem starfa með þessum hópi — er ekki sú að konur í viðkvæmri stöðu séu að taka meðvitaðar ákvarðanir um að standa utan kerfisins eða fela aðstæður sínar.

Raunin er frekar sú að úrræði sem ættu að ná að grípa þessar konur eru einfaldlega ekki til staðar.

Afleiðingin er sú að þær skila sér oft seint inn í kerfið — ekki vegna skorts á vilja, heldur vegna þess að raunhæfur og öruggur farvegur til að leita sér aðstoðar er ekki til staðar fyrir þær.

Í mörgum tilfellum er það ekki konan sjálf sem setur ferlið af stað, heldur verður það til þegar aðrir aðilar — svo sem heilbrigðisstarfsfólk, félagsþjónusta eða aðstandendur — átta sig á aðstæðunum og upplýsa um þær. Þá fer ferlið af stað, en oft því miður ekki nógu snemma.

Aðstæður kvenna í þessum hópi geta einnig verið þess eðlis að það er þeim verulega erfitt að leita sér aðstoðar, jafnvel þótt viljinn sé til staðar.

Þetta styður enn frekar við það að ekki er um að ræða meðvitaða ákvörðun um að standa utan kerfisins eða upplýsa ekki um aðstæður sínar. Slík ákvörðun á frekar við um annan hóp, þar sem valið er meðvitað og byggir á allt öðrum forsendum.

Það sem gleymist oft í umræðunni er að einstaklingar í vímuefnaneyslu eða heimilisleysi eru líka einstaklingar á barneignaraldri. Þegar kona í slíkri stöðu verður barnshafandi stendur hún frammi fyrir því að það er nánast ekkert úrræði til staðar sem gerir henni kleift að vera móðir í öruggu og styðjandi umhverfi.

Við vitum að fyrstu 1000 dagar í lífi barns skipta sköpum. Á sama tíma er þetta tímabil það sem reynir mest á foreldra — sérstaklega þá sem sjálfir hafa alist upp við skort, vanrækslu eða tengslabrest.

Þegar við bregðumst ekki við með snemmtækum úrræðum, heldur grípum aðeins inn í þegar vandinn er orðinn alvarlegur, er hætt við að við séum ekki að leysa vandann — heldur viðhalda honum. Þannig verður til kynslóðatilfærsla þar sem skaði erfist áfram.

Í dag er staðan sú að annað hvort er gripið til þess að fjarlægja barnið — eða fjölskyldur eru settar í aðstæður þar sem stuðningur er ófullnægjandi. Hvorug leiðin mætir þörfum móður og barns samtímis.

Það þarf að hugsa þetta öðruvísi.

Við þurfum úrræði þar sem móðir og barn geta verið saman í öruggu umhverfi, með faglegum stuðningi, fræðslu og raunverulegri þjálfun í foreldrahlutverkinu. Þar sem tengslamyndun fær að eiga sér stað — en öryggi barnsins er ávallt í fyrirrúmi.

Þetta er ekki aðeins mannúðlegt — þetta er einnig skynsamlegt út frá samfélagslegum kostnaði.

Spurningin er ekki hvort við höfum efni á þessu.

Spurningin er hvort við höfum efni á því að gera þetta ekki.

Að lokum langar mig að segja þetta:

Ég hef enn ekki hitt verðandi móður sem ætlar sér ekki að verða góð móðir.

En vilji einn og sér er ekki nóg — ef kerfið býður ekki upp á raunverulegt tækifæri.

Ef við viljum raunverulegar breytingar verðum við að byrja á byrjuninni.

Það er þar sem framtíðin mótast.

Höfundur er ljósmóðir og fjölskyldufræðingur.