Látum ekki tæki­færin renna okkur úr greipum

Atvinnustefna Íslands sem kynnt var á dögunum er mikilvæg viðurkenning á því að framtíðarsókn hagkerfisins hvílir á fjárfestingu í nýsköpun sem er forsenda aukinnar framleiðni. Nú skiptir mestu að þær trúverðugu aðgerðir sem hafa verið kynntar skili sér í starfsumhverfi sem einkennist af fyrirsjáanleika, stöðugleika og samkeppnishæfni.

Tækni- og hugverkaiðnaður er ekki lengur hliðargrein heldur ein af meginútflutningsstoðum Íslands. Tækni- og hugverkaráð Samtaka iðnaðarins hefur nú verið stækkað og endurskipulagt til að mæta þessum nýja veruleika. Ráðið hefur sett fram metnaðarfulla stefnu um að greinin verði leiðandi stoð hagkerfisins fyrir lok áratugarins. Til að það markmið náist þarf að vanda til verka í þeim lykilmálum sem ráða mestu um áframhaldandi vöxt: stöðugu starfsumhverfi, menntakerfi sem mætir framtíðarþörfum og skýrri sýn á mikilvægi hugvits fyrir samkeppnishæfni þjóðarinnar.

Spurningin sem við stöndum frammi fyrir er einföld: ætlum við að skapa þessari atvinnugrein umhverfi til vaxtar, eða ætlum við að horfa upp á tækifærin renna okkur úr greipum?

Tölurnar tala sínu máli. Í nýrri greiningu Samtaka iðnaðarins kemur fram að tækni- og hugverkaiðnaður skilaði 369 milljörðum króna í útflutningstekjur árið 2025 sem samsvarar 18,6% af heildarútflutningstekjum landsins. Þegar vörur og þjónusta sem byggja á hugverkum standa undir tæpum fimmtungi útflutnings er ljóst að um kjarnastarfsemi í verðmætasköpun þjóðarinnar er að ræða. Metnaður okkar ætti að standa til þess að Ísland verði fyrsti valkostur fyrir tækni- og hugverkafyrirtæki sem ætla sér stóra hluti á alþjóðlegum mörkuðum.

Verðmæti verða ekki til í tómarúmi. Fyrirtæki fjárfestu 81 milljarði króna í rannsóknum og þróun (R&Þ) árið 2024. Gögnin sýna skýrt að hvatar virka; fjárfesting í R&Þ hefur aukist síðustu ár samhliða öflugum skattahvötum og renna um 96% skattahvata til fyrirtækja í tækni- og hugverkaiðnaði. Skattahvatar eru ekki hefðbundin ríkisútgjöld, heldur fjárfesting í framtíðartekjum þjóðarbúsins. Takist Íslandi ekki að halda í við þau lönd sem skara fram úr á þessu sviði, munu hugmyndirnar, fjármagnið og háframleiðnistörfin einfaldlega leita annað.

Önnur af grunnforsendum vaxtar er menntakerfi sem býr atvinnulífinu þá færni sem nútíminn krefst. Við þurfum ekki bara fleiri hendur heldur rétta þekkingu og færni. Það er áhyggjuefni að skortur á STEAM-menntuðu fólki sé orðinn helsta vaxtarhindrun tækni- og hugverkaiðnaðar. Það skiptir ekki síður máli að leggja grunninn strax á fyrstu skólastigum, því áhugi, sjálfstraust og undirstöðufærni í raungreinum og tækni verða ekki til í háskóla einum saman. Atvinnustefna ríkisstjórnarinnar sýnir vilja til úrbóta með áherslu á iðn-, tækni- og háskólanám, en nú reynir á að þessi áform nái alla leið inn í skólastofurnar.

Samkeppnishæfni Íslands ræðst af samspili margra þátta. Alþjóðleg samkeppni um hugvit, mannauð og fjárfestingu er hörð og Ísland má ekki bregðast við henni með hálfum skrefum. Atvinnustefna stjórnvalda staðfestir að sýnin er til staðar. Nú reynir hins vegar á það sem mestu skiptir: að fylgja henni eftir með skýrri forgangsröðun, samstilltu átaki og trúverðugri framkvæmd. Fyrir lítið hagkerfi er lykilatriði að velja þau svið þar sem Ísland hefur raunverulega burði, sérstöðu og vaxtarmöguleika og byggja þau upp til hagsbóta fyrir samfélagið í heild.

Aðgerðir stjórnvalda þurfa einnig að ná til starfsumhverfis nýsköpunarfyrirtækja í víðum skilningi. Skýrari umgjörð um fjármögnun, einfaldara regluverk og öflugri innviðir fyrir rannsóknir eru ekki afmörkuð tæknileg atriði heldur skipta sköpum fyrir samkeppnishæfni landsins. Það sama gildir um getu Íslands til að byggja upp innviði á sviði gervigreindar og nýta þá tækniþróun til aukinnar framleiðni. Verkefnin framundan ganga út á að fögur orð atvinnustefnunnar birtist í efndum og áþreifanlegum breytingum.

Efling Tækni- og hugverkaráðs Samtaka iðnaðarins er mikilvægt skref í þessari vegferð. Með ráðinu verður til enn sterkari vettvangur fyrir metnaðarfullt, gagnadrifið og uppbyggilegt samtal við stjórnvöld um það sem nú skiptir mestu: að tryggja fyrirsjáanlegt og hvetjandi starfsumhverfi fyrirtækja í tækni- og hugverkaiðnaði, menntakerfi sem mætir framtíðarþörfum og sóknarplan fyrir Ísland. Markmiðin eru að hér blómstri nýsköpun sem aldrei fyrr, að verðmætasköpun aukist og að háframleiðnistörf, þekking og fjárfesting verði til og haldist hér á landi. Sækjum tækifærin saman – fyrir framtíð Íslands.

Hulda er formaður Tækni- og hugverkaráðs Samtaka iðnaðarins og Erla Tinna er hjá Samtökum iðnaðarins.