Gróður­húsin í Hvera­gerði: Lifandi hluti sjálfs­myndar bæjarins

Gróðurhús hafa frá upphafi verið eitt helsta einkenni byggðar í Hveragerði. Í þeim hafa grænmeti og blóm verið ræktuð með aðstoð jarðhita og síðar einnig rafmagns. Auk þess hafa garðyrkjustöðvar orðið vinsælir ferðamannastaðir og má þar helst nefna Eden og Blómaborg. Á áttunda og níunda áratug 20. aldar voru um 40 garðyrkjustöðvar í Hveragerði sem samtals töldu um 50.000 fermetra að flatarmáli. Síðan þá hefur bæði gróðurhúsum og garðyrkjustöðvum fækkað. Ástæður þess eru margvíslegar, m.a. erfiðari rekstrarskilyrði ylræktar á landinu, aukin samkeppni við stærri framleiðendur, breyttar ræktunaraðferðir og stærðir húsanna, ásókn í lóðir undir íbúðarhúsnæði og áhrif þéttbýlisþróunar á skipulag. Þá hafa garðyrkjustöðvar eyðilagst og verið rifnar í kjölfarið, t.d. eldsvoði í Eden árið 2011. Í upphafi árs 2026 eru um 27.000 fermetrar af gróðurhúsum í Hveragerði og hefur þeim því fækkað um 46% frá því að þau voru flest, þar af hefur fækkunin verið um 20% frá árinu 2006.

Nýtt aðalskipulag Hveragerðisbæjar

Á þessu kjörtímabili hefur verið unnið að endurskoðun á aðalskipulagi Hveragerðisbæjar sem gildir 2025-2037 og var það samþykkt á fundi bæjarstjórnar í apríl síðastliðnum. Aðalskipulag er stefnumótandi skipulagsáætlun fyrir sveitarfélag þar sem fram kemur framtíðarsýn og stefna sveitarstjórnar um landnotkun, byggðaþróun og byggðamynstur, samgöngu- og þjónustukerfi auk áherslna í umhverfismálum. Eitt af mikilvægum stefnuatriðum í nýju aðalskipulagi eru gróðurhúsin sem hafa sett svip sinn á bæjarmyndina og eru mikilvægur hluti af sérstöðu og sjálfsmynd bæjarins. Í greinargerð aðalskipulagsins er bent á að gróðurhúsum kunni að fækka enn frekar á næstu árum þar sem stór hluti þróunarreita er á lóðum þar sem gróðurhús standa. Áskorun, metnaður og stefna bæjaryfirvalda er því þríþætt við að styrkja ásýnd gróðurhúsa í Hveragerði: að stuðla að því að ylrækt hafi áfram stað í bænum, að varðveita tiltekin gróðurhús sem eru sögulega mikilvæg og að ný byggð taki mið af þessari byggingartegund þar sem við á.

Áframhaldandi ylrækt

Ylrækt er enn mikilvægur atvinnuvegur í Hveragerði, og því skiptir máli að skipulag bæjarins tryggi að hún eigi áfram sinn sess í byggðinni. Ylrækt og garðyrkja hafa frá fyrstu tíð sett sterkan svip á Hveragerði og mótað bæði bæjarmynd og samfélagslíf. Á 20. öld var Hveragerði óumdeilanlega miðstöð garðyrkjunnar á Íslandi, þar sem Garðyrkjuskóli ríkisins starfaði í næsta nágrenni og gegndi lykilhlutverki í þróun greinarinnar. Í nýju aðalskipulagi er gert ráð fyrir að núverandi garðyrkjustöðvar geti starfað áfram og gert ráð fyrir nýjum lóðum undir garðyrkjustöðvar á athafnasvæðum.

Varðveislumat og nýting gróðurhúsa

Í greinargerð Péturs Ármannssonar, arkitekts, um verndun húsa og yfirbragð byggðar í Hveragerði, sem var hluti af aðalskipulagsgögnum árið 2005, benti hann á að „miðbær Hveragerðis án [gróðurhúsa] yrði vart svipur hjá sjón“ og af „sögulegum og umhverfislegum ástæðum er ekki æskilegt að ylrækt flytjist alfarið burt úr miðbænum“. Það er því ábyrgð bæjaryfirvalda að stuðla að því að gróðurhús hverfi ekki úr miðbæ Hveragerðis og bæjarmyndinni.

Árið 2018 samþykkti bæjarstjórn, að frumkvæði undirritaðs, að gerð skyldi úttekt á öllum gróðurhúsum bæjarins til að kanna ástand þeirra, gerð og gildi fyrir bæjarmyndina. Varðveislumat þetta var unnið árið 2020 og er það mikilvægt verkfæri í skipulagsvinnu bæjarins. Með því geta bæjaryfirvöld byggt ákvarðanir sínar á faglegu mati um varðveislugildi einstakra gróðurhúsa. Í niðurstöðum matsins kom fram að fylgjast bæri náið með þróun gróðurhúsa í bænum og að leggja skyldi óskir um niðurrif gróðurhúsa með miðlungs varðveislugildi fyrir bæjarstjórn áður en leyfi er veitt. Þetta verklag stuðlar að skipulegri og meðvitaðri stýringu í skipulagsferlinu og að mikilvægur byggingararfur glatist ekki.

Í greinargerð með nýju aðalskipulagi er lögð áhersla á að við deiliskipulagsgerð þróunarreita skuli leitað leiða til að tryggja varðveislu hluta byggingararfs gróðurhúsanna. Þar er bent á möguleika á að ef ylrækt leggst af í tilteknum gróðurhúsum megi breyta þeim í verslanir, kaffihús eða annað þjónustuhúsnæði, eða nýta þau sem sameiginleg útivistarsvæði innan nýrra fjölbýlishúsabyggða. Þannig má gefa eldri mannvirkjum nýtt hlutverk og skapa áhugaverða blöndu nýrrar byggðar og sögulegra mannvirkja.

Gróðurhús sem hluti af byggingararfi og framtíðarsýn

Að lokum er í nýju aðalskipulagi bent á að æskilegt sé að hönnun nýrra húsa innan tiltekinna reita taki mið af eða vísi til byggingararfs gróðurhúsanna. Með því má varðveita sjónræna og menningarlega samfellu í bæjarmyndinni og undirstrika sérstöðu Hveragerðis sem bæjar sem hefur byggst upp í nánum tengslum við jarðhita og ylrækt.

Stefna um varðveislu gróðurhúsarfleiðar Hveragerðisbæjar

Á fundi bæjarstjórnar þann 9. apríl 2026 var samþykkt tillaga Okkar Hveragerðis og Framsóknar um stofnun hóps til að vinna stefnu um varðveislu sögu og ásýndar gróðurhúsaarfleiðar Hveragerðis. Með slíkri stefnu verður betur hægt að gæta að sögu og ásýnd gróðurhúsaarfleiðar Hveragerðis í þeirri miklu uppbyggingu sem horfir við bænum í nánustu framtíð. Skipað verður í hópinn strax að loknum kosningum og mun hann því taka til starfa á næstu vikum. Með þessu skrefi er sýnt í verki að gróðurhúsin eru ekki einungis minjar um liðna atvinnuhætti heldur lifandi hluti af sjálfsmynd bæjarins. Með markvissri stefnumótun og vönduðu skipulagi gefst tækifæri til að varðveita og þróa þessa sérstöðu áfram fyrir komandi kynslóðir.

Höfundur er bæjarfulltrúi Okkar Hveragerðis.