At­kvæði er rödd

Ég ólst upp í Póllandi á tímum kommúnisma. Þar var talað um kosningar, en merking þeirra var allt önnur en við þekkjum í lýðræðissamfélagi.

Fólk fór á kjörstað, kjörseðlar voru til staðar. Það voru ræður, slagorð og áróður. Á yfirborðinu leit þetta út eins og lýðræði. En raunverulegt val var takmarkað og niðurstöðurnar ekki alltaf endurspeglun á vilja fólks.

Í pólskri sögu er til dæmi sem margir þekkja: „3 x TAK“ — „þrisvar já“. Þjóðaratkvæðagreiðsla sem átti að sýna vilja þjóðarinnar, en síðar kom í ljós að niðurstöðunum hafði verið hagrætt. Þegar maður elst upp með slíkar sögur í kringum sig lærir maður að taka kosningaréttinum ekki sem sjálfsögðum hlut.

Kannski er það þess vegna sem mér finnst svo mikilvægt að við nýtum réttinn sem við höfum hér á Íslandi. Við búum í samfélagi þar sem við getum haft skoðanir, gagnrýnt, boðið okkur fram, kosið, skrifað greinar, spurt spurninga og kallað eftir breytingum. Það er réttur sem fólk í mörgum löndum hefur barist fyrir og sum hafa greitt mjög hátt verð fyrir.

Lýðræði er ekki fullkomið kerfi. Stundum er það hægt, ósanngjarnt og okkur finnst stjórnmálin fjarlæg, flókin eða þreytandi. Stundum hugsum við: „Mitt atkvæði breytir engu.“ En það er einmitt þannig sem lýðræði veikist — þegar fólk hættir að trúa því að rödd þess skipti máli.

Winston Churchill sagði árið 1947 að lýðræði væri „versta stjórnarformið, fyrir utan öll hin sem hafa verið reynd“. Með því var hann ekki að segja að lýðræði væri fullkomið, heldur að þrátt fyrir alla galla þess væri það samt betra en önnur stjórnarform sem heimurinn hafði kynnst. Í sömu ræðu lagði hann áherslu á að fólkið ætti að ráða og að almenningsálitið ætti að hafa áhrif á þá sem fara með völdin.

Mér finnst þetta góð áminning. Lýðræði virkar ekki vegna þess að það er gallalaust, heldur virkar það vegna þess að við tökum þátt og gefumst ekki upp á því. Við megum ekki gleyma að kosningar snúast ekki bara um flokka og frambjóðendur. Þær snúast um það hvernig samfélag við viljum búa í. Þær snúast um leikskóla, skóla, húsnæði, samgöngur, þjónustu við eldra fólk, inngildingu, umhverfi, menningu og það hvort fólk upplifi að það eigi raunverulega heima í samfélaginu sínu. Í sveitarstjórnarkosningum er þetta sérstaklega áþreifanlegt. Þá erum við ekki aðeins að kjósa um stór orð og fjarlægar hugmyndir. Við erum að kjósa um nærumhverfið okkar. Um göturnar sem börnin okkar ganga um, skólana sem þau sækja, þjónustuna sem fjölskyldur þurfa á að halda og það hvernig bærinn okkar tekur á móti fólki, hlustar á það og gefur því tækifæri til að taka þátt.

En lýðræði má ekki bara birtast á fjögurra ára fresti, það þarf að lifa á milli kosninga. Það þarf að sjást í því hvernig bæjarfélag talar við íbúa, hvernig ákvarðanir eru teknar og hvort fólk upplifir að það geti haft áhrif áður en allt er þegar ákveðið.

Garðabær hefur þegar ýmsar leiðir fyrir íbúa til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri, meðal annars íbúafundi, samráðsgátt og ábendingagátt. En við í Garðabæjarlistanum teljum að við getum gert betur. Við viljum efla lýðræði í Garðabæ þannig að þátttaka íbúa verði raunverulegri, aðgengilegri og nær daglegu lífi fólks. Við viljum auka gagnsæi, bæta aðgengi að upplýsingum og skapa vettvang þar sem fjölbreyttar raddir fá að heyrast. Við viljum meðal annars stofna íbúaráð í öllum hverfum Garðabæjar, tryggja fjölbreytta þátttöku í þeim, setja upp stafræna samráðsgátt, gera upplýsingar og samráð aðgengileg á fleiri tungumálum og tengja niðurstöður samráðs beint við ákvarðanatöku. Við viljum að fólk hafi ekki bara atkvæði á kjördag, heldur rödd í sínu nærumhverfi. Að ungmenni, foreldrar, eldra fólk, fatlað fólk, innflytjendur, leigjendur, eigendur, fólk í öllum hverfum og með ólíka reynslu geti sagt: „Þetta skiptir mig máli. Þetta þarf að laga. Þetta vil ég sjá breytast.“

Slík þátttaka byrjar alltaf á því að við nýtum þann grundvallarrétt sem við höfum: að kjósa. Atkvæðið á kjördag ræður því hver fær umboð til að taka ákvarðanir, hvaða áherslur verða ráðandi og hvort hugmyndir eins og hverfisráð, meira samráð og opnari stjórnsýsla komast í framkvæmd.

Atkvæði sem er notað segir: Ég skipti máli. Mín rödd skiptir máli. Samfélagið mitt skiptir máli.

Og við í Garðabæjarlistanum vitum að þetta er ekki bara falleg setning. Í síðustu sveitarstjórnarkosningum fengum við tvo fulltrúa í bæjarstjórn. Samkvæmt Kosningasögu vantaði Garðabæjarlistann aðeins 12 atkvæði til að ná þriðja fulltrúanum. Tólf atkvæði, nokkrir einstaklingar, nokkrar fjölskyldur, nokkrir sem ákveða að mæta — eða mæta ekki. Þess vegna skiptir hvert atkvæði máli.

Við erum heppin að geta kosið, gagnrýnt og boðið fram aðra sýn og beðið fólk um umboð til að vinna fyrir henni.

Við megum ekki gleyma að kosningaréttur hefur aðeins áhrif ef við notum hann. Þess vegna vil ég hvetja alla sem hafa kosningarétt: Mætið. Kjósið. Notið röddina ykkar. Ekki láta aðra ákveða fyrir ykkur og halda að atkvæðið ykkar breyti engu. Í Garðabæ vitum við að örfá atkvæði geta ráðið því hver situr við borðið, hvaða mál komast á dagskrá og hvaða raddir fá að heyrast.

Lýðræði lifir ekki af sjálfu sér. Það lifir þegar við mætum og stundum byrjar breytingin ekki með háværri byltingu, heldur með einum litlu krossi á kjörseðli.

Höfundur skipar 3. sæti á lista Garðabæjarlistans í Garðabæ.