Var orða­lag spurningarinnar mótað í Brussel?

Rannsóknaþjónusta Evrópuþingsins (European Parliamentary Research Service – EPRS) vinnur greiningar og samantektir fyrir þingmenn og starfsfólk Evrópuþingsins um stefnumál, lagasetningu og pólitíska þróun innan og utan Evrópusambandsins. Skýrslur þjónustunnar eru ekki formleg stefna Evrópusambandsins, en þær gefa mikilvæga innsýn í hvernig mál eru metin og rædd innan stofnana ESB.

Í janúar á þessu ári (2026) birti rannsóknarþjónustan ítarlega skýrslu um samskipti Íslands og Evrópusambandsins. Þar er meðal annars farið yfir stöðu Íslands gagnvart mögulegri aðild að sambandinu, þróun stjórnmála hér á landi, öryggis- og varnarmál, stöðu fyrri aðildarviðræðna og fyrirhugaða þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna.

Pólitísk stefnumótun Evrópusambandsins gagnvart Íslandi

Það vekur sérstaka athygli að strax í upphafi skýrslunnar er fjallað ítarlega um stöðu umsóknar Íslands um aðild að Evrópusambandinu frá árinu 2009 og það orðalag sem leggja eigi fyrir Íslendinga í fyrirhugaðri þjóðaratkvæðagreiðslu um málið.

Í þeim kafla skýrslunnar sem ber yfirskriftina „Iceland's European integration: Renewed interest“ segir að eftir meira en áratug þar sem Evrópumál hafi ekki verið fyrirferðarmikil í íslenskum stjórnmálum virðist staðan vera að breytast á ný. Þar segir jafnframt að þingkosningarnar í nóvember 2024, þar sem aðild Íslands að Evrópusambandinu var lítið til umræðu, hafi reynst flokkunum sem styðja aðild Íslands að ESB hagstæðar, þ.e. Samfylkingunni og Viðreisn.

Í skýrslunni segir síðan orðrétt að ný ríkisstjórn þessara tveggja flokka ásamt Flokki fólksins, sem sé andvígur aðild að Evrópusambandinu, hafi samþykkt að halda þjóðaratkvæðagreiðslu eigi síðar en árið 2027 um það hvort hefja eigi að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið.

Þá er sérstaklega fjallað um að „mikilvægt“ sé hvernig spurningin verði orðuð, þar sem atkvæðagreiðslan eigi ekki að snúast um það hvort Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið heldur „einungis“ um það hvort opna eigi að nýju aðildarferlið.

Loks kemur fram að ef niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar verði jákvæð geti Ísland hafið aðildarviðræður að nýju, enda hafi umsókn Íslands aldrei verið formlega afturkölluð heldur aðeins verið sett á ís.

Afskipti af pólitískri umræðu á Íslandi

Það sem gerir þessa skýrslu sérstaklega athyglisverða er að í henni er umsókn Íslands um aðild að Evrópusambandinu meðhöndluð sem áfram lifandi ferli. Ítrekað er tekið fram að umsóknin hafi aldrei verið formlega afturkölluð heldur aðeins verið „suspended“, sett á ís. Jafnframt er rætt um mögulega endurupptöku viðræðna eins og um opið og áframhaldandi pólitískt ferli sé að ræða.

Þarna vaknar einnig önnur spurning. Sú afstaða sem sett er fram í skýrslunni að umsókn Íslands sé áfram „lifandi“ er mjög umdeild hér á landi. Fyrrverandi utanríkisráðherra, Gunnar Bragi Sveinsson, fjallar ítarlega um að íslensk stjórnvöld hafi formlega slitið viðræðunum árið 2015 í umsögn sinni til utanríkismálanefndar Alþingis um þingsályktun um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna. Hann segir þar Evrópusambandið hafi á sínum tíma viðurkennt þá ákvörðun og í kjölfarið fjarlægt Ísland af listum umsóknarríkja.

Gunnar Bragi segir ennfremur að það sé „misskilningur“ að tala um áframhaldandi virka umsókn og vísar meðal annars til umsagnar Carl Baudenbacher, fyrrverandi forseta EFTA-dómstólsins, sem segir að sérhvert nýtt ferli yrði í raun ný umsókn.

Þegar þetta er haft í huga verður enn athyglisverðara að rannsóknarþjónusta Evrópuþingsins skuli í skýrslu sinni leggja sérstaka áherslu á hvernig orða eigi spurninguna í þjóðaratkvæðagreiðslunni og að hún eigi aðeins að snúast um „endurupptöku“ viðræðna.

Þá blasir einnig við sú spurning við hvort innan Evrópusambandsins sé orðin ráðandi ákveðin pólitísk frásögn um að umsókn Íslands hafi í raun aldrei lokið – og hvort sú nálgun sé orðin hluti af undirbúningi fyrir komandi þjóðaratkvæðagreiðslu á Íslandi.

Þarna vakna ennfremur stjórnskipulegar og lýðræðislegar spurningar.

Hvar liggja mörkin milli eðlilegra samskipta ríkja og virkrar pólitískrar mótunar á innanríkisumræðu fullvalda þjóðar?

Þá hljóta Íslendingar að spyrja sig: Hve langt er eðlilegt að erlendar stofnanir gangi í því að hafa áhrif á umræðu um þjóðaratkvæðagreiðslu áður en Alþingi og íslenskur almenningur hafa lokið sinni eigin umræðu um málið?

Höfundur er hagfræðingur.