Enginn lærir í af­neitun

Viðskiptaráð birti í vikunni greiningu á nýjum gögnum mennta- og barnamálaráðuneytisins um námsframvindu og árangur nemenda eftir grunnskólum. Gögnin varpa ljósi á tvö vandamál í grunnskólakerfinu.

Annars vegar sýna þau verulegan mun á því hvernig nemendur úr ólíkum grunnskólum skila sér áfram í gegnum framhaldsskólakerfið. Hins vegar sýna þau að lokaeinkunnir úr grunnskóla eru ekki samanburðarhæfar milli skóla. Nemendur sem koma með sömu einkunn úr ólíkum grunnskólum koma afar misvel undirbúnir í framhaldsskóla.

Hvort tveggja er alvarlegt. Ef börn úr sumum hverfum eiga mun erfiðara með að ljúka framhaldsskóla en börn úr öðrum hverfum, og ef einkunnir úr grunnskóla mæla ekki sömu hæfni milli skóla, þá búa börn ekki við sömu tækifæri óháð búsetu. Það er brot gegn jafnræði í skólakerfinu.

Gögnin sýna skýrt mynstur

Viðbrögðin létu ekki á sér standa. Í stað þess að ræða þann vanda sem gögnin varpa ljósi á hefur umræðan að stórum hluta snúist um að véfengja gögnin og gera lítið úr þeim ályktunum sem af þeim má draga.

Gögnin eru vissulega ekki fullkomin. Það eru gögn sjaldnast. En þau eru nægilega skýr til að sýna skýrt mynstur sem samfélagið má ekki líta fram hjá. Þegar 43 grunnskólar eru bornir saman og niðurstaðan sýnir verulegt misræmi milli skóla og hverfa er ekki hægt að afgreiða það sem tilviljun.

Gagnrýni hefur einkum beinst að fyrri hluta greiningarinnar, sem sýnir hlutfall þeirra sem luku framhaldsskóla árið 2024 miðað við stærð viðkomandi grunnskólaárgangs árið 2021.

Bent hefur verið á að myndin fylgi ekki nákvæmlega sama hópi nemenda frá útskrift úr grunnskóla til útskriftar úr framhaldsskóla og að nemendur ljúki framhaldsskóla á ólíkum tíma. Þetta er tekið fram í greiningunni og að hlutfall hvers skóla sé í reynd hærra. Aðalatriðið er þó að þetta leggst þvert á alla skólana og mismunur á námsframvindu því sannarlega til staðar.

Greiningin sýnir verulegan mun á milli 43 grunnskóla. Í sumum skólum er hlutfallið yfir 80%, en í öðrum undir 50%. Við vitum að félagslegur bakgrunnur, búseta, stuðningur heima fyrir, námsmenning og aðstæður skóla hafa áhrif á námsframvindu. Spurningin er ekki hvort slíkur munur sé til staðar heldur hvort við ætlum að horfast í augu við hann.

Afneitun leysir engan vanda

Forysta Kennarasambands Íslands og aðrir talsmenn kerfisins hafa ítrekað brugðist við gagnrýni með því að afneita vandanum, véfengja gögn og hafna ályktunum. Mikill skortur hefur verið á samanburðarhæfum gögnum eftir að samræmdu prófin voru aflögð án þess að sambærilegt kerfi kæmi í staðinn. Afleiðingin er sú að umræða um skólakerfið fer fram á grundvelli takmarkaðra gagna. Þegar upplýsingar eru loks birtar er fyrsta viðbragð þessara aðila að véfengja þær.

Sem betur fer virðist nú hafa orðið viðhorfsbreyting hjá stjórnvöldum, þar sem mennta- og barnamálaráðherra hefur birt gögn sem varpa ljósi á frammistöðu nemenda úr einstökum grunnskólum í framhaldsskólum.

Sú ákvörðun er mikilvæg og gerir samfélaginu kleift að ræða stöðuna á upplýstari hátt. Það er ekki hægt að bæta kerfi sem ekki má mæla. Það er ekki hægt að tryggja jafnræði ef enginn má vita hvort börn njóti sömu tækifæra.

Einkunnirnar mæla ekki sömu hæfni

Seinni hluti greiningar Viðskiptaráðs snýr að sambandi milli lokaeinkunnar nemenda við lok grunnskóla og frammistöðu þeirra í framhaldsskóla. Niðurstaðan er að lítið samhengi er þar á milli.

Það þýðir að einkunnir úr grunnskóla endurspegla ekki sömu hæfni milli skóla. Ef A úr einum grunnskóla þýðir ekki það sama og A úr öðrum grunnskóla, þá er kerfið meingallað. Þegar slíkar ósamanburðarhæfar einkunnir eru síðan notaðar til að úthluta takmörkuðum plássum í eftirsótta framhaldsskóla skapast augljóst ójafnræði.

Ragnheiður Stephensen, sem gagnrýndi greiningu Viðskiptaráðs harðlega, bendir sjálf á að hæfniviðmið séu of opin, að ekki sé nægilega skýrt hversu djúpt eigi að fara í námsþætti og að það fari eftir skólum hversu mikil hæfni liggi að baki sömu einkunn. Hún segir að þessu þurfi að breyta og því er Viðskiptaráð sammála.

Réttu viðbrögðin

Skólar starfa við ólíkar aðstæður og nemendahópar eru ólíkir. Kennarar sinna mikilvægu starfi í samfélaginu, oft við krefjandi aðstæður. Einmitt þess vegna þarf betri mælikvarða. Það er forsenda þess að hægt sé að beina stuðningi þangað sem þörfin er mest.

Viðbrögð skólastjóra Fellaskóla sýna hvernig hægt er að nálgast málin með uppbyggilegri hætti. Hann benti á að skólinn starfi við krefjandi aðstæður, meðal annars vegna fjölbreytts bakgrunns nemenda, og að niðurstöðurnar séu hvatning til að gera betur.

Markmiðið með greiningu Viðskiptaráðs er að hvetja til úrbóta sem tryggja að börn fái sanngjarnt mat og sömu tækifæri. Til þess þarf samræmda mælikvarða við lok grunnskólagöngu, betri gögn um framvindu nemenda milli skólastiga og markvissari stuðning þar sem þörfin er mest.

Misræmi á milli grunnskóla verður ekki skýrt burt með hártogunum um aðferðafræði. Þeir sem afneita því slá skjaldborg um gallað kerfi sem þegar er að bregðast fjölmörgum börnum.

Höfundur er framkvæmdastjóri Viðskiptaráðs.