Ó­við­unandi að á­kveðnir hópar barna búi enn við svo mikið úr­ræða­leysi

Ríkisendurskoðun segir enn vanta stafrænt kerfi til að deila gögnum og hvetur stjórnvöld til að endurskoða fyrirkomulag vímuefnameðferðar fyrir börn. Samræma þurfi hana við það sem er í boði fyrir fullorðna.

Þetta er meðal þess sem kemur fram í nýrri skýrslu Ríkisendurskoðunar um innleiðingu og framkvæmd laganna. Þar kemur fram að Ríkisendurskoðun telji ófullnægjandi undirbúning í aðdraganda setningar laga um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna hafa haft neikvæð áhrif á innleiðingu og framkvæmd þeirra. Ríkisendurskoðun telur auk þess að ávinningsmat sem var unnið í aðdraganda lagasetningar hafi sett óraunhæfar væntingar um aukna farsæld og telur að greina hafi þurft betur hvað þyrfti til að auka farsæld barna áður en lagt var af stað í breytinguna.

Gátu ekki sinnt sínu hlutverki

Í skýrslunni kemur einnig fram að óheppilegt hafi verið að setja Barna- og fjölskyldustofu og Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála á stofn samtímis við lagabreytinguna og stofnanirnar hafi því ekki getað sinnt hlutverki sínu almennilega.

Næstu áramót eru fimm ár frá gildistöku laganna og þar með átti innleiðingu að vera lokið samkvæmt lögunum. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar segir að það muni ekki takast og ekki liggi fyrir hversu langan tíma þurfi til viðbótar. Gerðar eru alvarlegar athugasemdir við það að enn séu hópar barna sem njóta ekki samþættrar þjónustu í sama mæli og börn með vægari vanda. Þar megi helst nefna börn með fjölþættan vanda, börn sem glíma við vímuefnavanda, fósturbörn og börn með fötlun.

„Að mati Ríkisendurskoðunar er þessi staða óviðunandi í ljósi þess að hér er um að ræða börn sem þurfa hvað mest á samþættri þjónustu að halda,“ segir í skýrslunni.

Sex ábendingar

Sex ábendingar eru lagðar fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Fjórum þeirra er beint til mennta- og barnamálaráðuneytisins, einni líka til heilbrigðisráðuneytis og Barna- og fjölskyldustofu og svo síðustu til mennta- og barnamálaráðuneytis, heilbrigðisráðuneytis og forsætisráðuneytis.

Fyrsta tillagan snýr að því að bæta þurfi yfirsýn yfir stöðu barna og kortleggja hvað þurfi til að auka farsæld barna, þá þurfi að skilgreina hlutlæga árangursmælakvarða sem eigi að fylgja eftir reglulega og setja á stafrænt kerfi um samþætta þjónustu í þágu farsældar barna. Þá telur Ríkisendurskoðun að skýra þurfi aðkomu veitenda almennrar þjónustu og að efla þurfi þjónustuinnviði og síðast en ekki síst að endurskoða þurfi fyrirkomulag og skipulag vímuefnameðferðar barna og ungmenna.

Í skýrslunni er að finna ítarlega skýringu á hverri tillögu og svör frá ráðuneytunum og stofnunum hvað varðar ábendingar Ríkisendurskoðunar.

Óviðunandi hætta á brotum á persónuvernd

Þar kemur til dæmis fram að Ríkisendurskoðun telji að samráði við heilbrigðisráðuneytið í aðdraganda gildistöku laganna hafi verið ábótavant. Að mati ráðuneytisins hafi skortur á samræmdu verklagi og ófullnægjandi útfærsla á fyrirkomulagi við vinnslu og miðlun gagna valdið því að örugg miðlun upplýsinga milli kerfa, í samræmi við lög, sé ekki tryggð og að stafrænu kerfi hafi ekki verið komið á til að halda utan um samþætta þjónustu.

Ríkisendurskoðun telur að núverandi fyrirkomulag, þar sem margir aðilar notast við ólík kerfi til að halda utan um og miðla upplýsingum, feli í sér óviðunandi áhættu á því að framkvæmdin fari í bága við lög um persónuvernd.

Þá er bent á að að mati Ríkisendurskoðunar hefði í aðdraganda lagasetningarinnar þurft að kortleggja stöðu barna, hvaða úrræði og þjónusta væru til staðar og hvaða úrræði vanti. Á grundvelli slíkrar greiningar hefði forgangsröðun aðgerða átt að byggja. Ávinningsmat hafi byggt á þeirri forsendu að með breytingu á lögunum mætti fækka áföllum barna og auka seiglu með því að bregðast fyrr við. 

Samvinna ekki til að bæta þjónustu eða úrræði

Ávinningsmatið byggi á þeirri forsendu að með farsældarlögunum megi fækka áföllum barna og auka seiglu þeirra með því að bregðast við um leið og þörf fyrir þjónustu kemur upp. Ekkert í lögunum fjalli þó um að auka þjónustu, stytta bið eða fjölga og bæta úrræði sem þurfa að vera til staðar.

„Farsældarlögin eru samvinnulög, ekki þjónustu- eða úrræðalög,“ segir í skýrslu Ríkisendurskoðunar og gagnrýnt hvernig unnið var að málinu í aðdraganda. Kostnaðarmat hafi verið óraunsætt og kostnaður við þjónustu við hvert barn sé hærri en áætlað hafi verið. Þá sýni tölur að um fjórfalt færri börn þiggi samþætta þjónustu en gert hafi verið ráð fyrir.

Ekkert árangursmat verið framkvæmt

Menntamálaráðuneytið telur ástæðuna vera frekar að skráningum sé ábótavant en Ríkisendurskoðun telur þau svör gefa ástæðu til að skráning upplýsinga vegna samþættingar þjónustu verði tekin til gagngerrar skoðunar.

Þá gagnrýnir Ríkisendurskoðun einnig að ráðuneytinu hafi borið, samhliða innleiðingu, að setja árangursmælikvarða og framkvæma reglulegt árangursmat með endurmati á fjármagnsþörf en hvorugt hafi verið gert og því verði ekki hægt að leggja mat á það hvort að lögin hafi skilað tilætluðum árangri við lok formlegs innleiðingarferils um áramótin. Það geri það erfitt að meta fjárþörf til framtíðar.

Ríkisendurskoðun bendir svo á að svo að hægt sé að samþætta þjónustu verði að vera hægt að veita þjónustu og þó svo að búið sé að skipa málstjóra og tryggja betra samtal á milli kerfa tryggi það ekki eitt og sér snemmtækan stuðning. 

Í skýrslunni kemur jafnframt fram að í samtölum Ríkisendurskoðunar við starfsfólk hafi komið fram ánægja með breytingarnar en fáir hafi viljað fullyrða að farsældarlögin hefðu skilað beinum árangri og bentu á að veikir innviðir stæðu helst í vegi fyrir betri árangri.

 „Nær allir þeir sem Ríkisendurskoðun ræddi við vegna úttektarinnar töluðu um að úrræðaskortur og bið eftir þjónustu settu enn mark sitt á þjónustu við börn og ungmenni,“ segir í skýrslunni.

Ná ekki að uppfylla markmið laganna

Ríkisendurskoðun telur því að miðað við núverandi stöðu í margvíslegri þjónustu við börn séu ekki forsendur til staðar til að ná fram meginmarkmiði laganna um að börn og foreldrar sem á þurfi að halda hafi aðgang að samþættri þjónustu við hæfi án hindrana.

Ríkisendurskoðun bendir svo sérstaklega á veitingu meðferðar vegna vímuefnavanda barna og ungmenna. Það sé í dag á ábyrgð menntamálaráðuneytisins en vímuefnavandi fullorðinna á borði heilbrigðisráðuneytis.

Verði að skoða framtíðarskipulag þjónustu við börn með vímuefnavanda

Ríkisendurskoðun telur ástæðu til að stjórnvöld skoði vel hvernig framtíðarskipulagi þjónustu við börn með vímuefnavanda er best fyrir komið. Embættið telur brýnt að við þessa endurskoðun verði horft til þess að jafna rétt þessa hóps við fullorðna með vímuefnavanda, samanber lög um réttindi sjúklinga, tryggja aðkomu heilbrigðisstarfsmanna að meðferðinni og tryggja samhæfingu og samvinnu félags- og heilbrigðiskerfis.

Í skýrslunni er einnig fjallað sérstaklega um ákveðna hópa barna og skert aðgengi þeirra að samþættri þjónustu. Þegar vandinn sé alvarlegur og börnin þurfi þjónustu margra aðila nái þjónustan ekki til þeirra. 

Við skoðun Ríkisendurskoðunar hafi komið í ljós að börn með fjölþættan vanda, vímuefnavanda og fósturbörn virtust síður fá þjónustu í samræmi við lögin en aðrir hópar. Algengt væri þó að þessum hópum tilheyrðu börn sem þurfa þjónustu frá mörgum stofnunum þvert á kerfi og í mörgum tilfellum þurfa þau víðtækan stuðning. Þá hafi einnig komið í ljós að ákveðin hindrun væri til staðar fyrir börn af erlendum uppruna og börn með fatlanir varðandi samþættingu á þjónustu.

„Báðir hópar geta þurft á sérhæfðari stuðningi að halda, en að sögn Barna- og fjölskyldustofu var sérstaklega rýnt í stöðu þeirra við undirbúning laganna,“ segir í skýrslunni og er svo sérstaklega fjallað um hvern hóp fyrir sig. Skýrsluna er hægt að kynna sér nánar hér.