Frá bónda til frum­kvöðuls – Hvernig verður fram­tíð ís­lensks land­búnaðar?

Ég var aðeins þriggja ára þegar ég fór fyrst í sveitina til ömmu og afa. Þar kviknaði virðing mín fyrir fólkinu sem ræktar landið og framleiðir þær gæðavörur sem við njótum á hverjum degi.

Þau kenndu mér að bera virðingu fyrir náttúrunni, dýrunum og þeirri miklu vinnu við að rækta landið. Ég lærði að ekkert verður til af sjálfu sér.

Bændur eru ein af lykilstoðum íslensks samfélags. Þeir tryggja ekki aðeins byggð um allt land, heldur eitt mikilvægasta öryggismál þjóðarinnar – fæðuöryggi.

Ég trúi því að flestir bændur eigi sér sama draum og aðrir sem reka fyrirtæki. Að sjá jörðina sína blómstra og byggja upp rekstur sem stendur undir góðum lífsgæðum. Að börnin þeirra sjái framtíð í búskapnum ef þau kjósa að taka við og að geta lifað af vinnu sinni með reisn.

Framtíðin bíður ekki

Í leiðtogafræðum spyrjum við: „Hvað get ég gert betur í dag en í gær?"

Þessi spurning á ekki aðeins við um einstaklinga. Hún á við um íslenskan landbúnað og samfélagið í heild sinni.

Samfélagið breytist hratt. Neysluvenjur breytast. Tæknin þróast. Nýjar hugmyndir verða til. Þau fyrirtæki sem dafna best eru þau sem hafa hugrekki til að læra, þróast og skapa ný verðmæti í takt við þarfir viðskiptavina sinna.

Forseti Íslands, Halla Tómasdóttir, hefur ítrekað lagt áherslu á mikilvægi hugrekkis. Mér finnst það orð eiga einstaklega vel við þegar við horfum til framtíðar íslensk landbúnaðar. Hugrekki til að spyrja nýrra spurninga. Hugrekki til að skoða nýjar leiðir. Hugrekki til að ræða breytingar af virðingu og með opinn huga fyrir góðum lausnum.

Mig langar með þessari grein að hefja slíka umræðu. Ekki vegna þess að ég tel mig hafa svörin heldur vegna þess að ég tel að við þurfum að spyrja betri spurninga og leita nýrra lausna.

Neytandinn hefur breyst

Þegar ég var barn keypti ég heila ýsu í fiskbúðinni sem var vafin inn í dagblað. Í dag gera neytendur allt aðrar kröfur. Þeir vilja vita hvaðan maturinn kemur, hvernig hann var framleiddur, kröfur um gæði, dýravelferð, sjálfbærni og hreina náttúru.

Hvert er eitt stærsta samkeppnisforskot Íslands í landbúnaði? Ísland verður aldrei stærsti matvælaframleiðandi Evrópu. En við getum orðið meðal þeirra bestu í hreinum náttúrlegum afurðum.

Við eigum ekki að keppa við önnur lönd í magni heldur í gæðum og náttúrulegri sérstöðu.

Sama jörðin getur skapað fleiri og meiri verðmæti

Víða um land hafa bændur þegar sýnt okkur nýjar leiðir. Þeir framleiða ekki aðeins mjólk eða kjöt heldur reka einnig gistingu, matvælavinnslu, beinsölu, skógrækt, hestaferðir og aðra upplifun sem byggir á sérstöðu jarðarinnar.

Góður bóndi sagði nýlega við mig brosandi: "Ég er hættur að mjólka kýrnar. Nú mjólka ég ferðamennina."

Þessi setning er sögð í gamni en lýsir stórri breytingu. Jörðin er ekki lengur aðeins vettvangur matvælaframleiðslu. Hún getur einnig orðið uppspretta fjölbreyttra verðmæta fyrir bóndann, fjölskyldu hans og samfélagið.

Frá bónda til frumkvöðuls

Kannski er stærsta tækifærið fólgið í því þegar bóndinn sér sig sem frumkvöðul.

Framtíðarbóndinn verður ekki aðeins framleiðandi heldur einnig markaðsmaður, vöruþróunaraðili, gestgjafi og sögumaður sem finnur sífellt nýjar leiðir til að skapa verðmæti á sömu jörðinni eða nokkrir saman.

Það felast tækifæri í gæðamatvælum, ferðaþjónustu, heilnæmi, kyrrð, náttúruupplifun, matarmenningu og því sem ég kalla lífsrækt – að skapa aðstæður sem efla bæði heilsu fólks og styrkja samfélagið.

Framtíðin tilheyrir þeim sem nýta jörðina á sjálfbæran hátt og skapa mestu verðmætin á sama tíma.

Hugrekki til að skoða nýja möguleika

Hvort sem Ísland verður innan Evrópusambandsins eða utan þess, stöndum við frammi fyrir sömu grunnspurningunum:

Hvernig byggjum við upp bú sem geta staðið undir góðum tekjum, eðlilegum vinnutíma, fjárfestingum?

Hvernig gerum við búskap að spennandi framtíðarstarfi fyrir ungt fólk?

Þegar ný tækifæri opnast – hvort sem þau tengjast tækni, nýjum mörkuðum eða hugsanlegum samningi við Evrópusambandið – eigum við að hafa hugrekki til að skoða þau áður en við lokum dyrum.

Hugrekki felst ekki í því að vera alltaf sammála. Hugrekki felst í því að afla upplýsinga, hlusta á ólík sjónarmið og taka síðan upplýsta ákvörðun.

Þetta er aðeins upphaf að dýpra samtali

Ég hef ekki svörin. Mig langar að opna umræðu meðal þeirra sem þekkja best til og vilja vinna saman að því að byggja upp enn öflugri íslenskan landbúnað.

Í næstu greinum langar mig meðal annars að skoða:

Hvernig getur sama jörðin eða sameinaðar, skapað meiri verðmæti?

Hvernig getum við byggt upp sterk alþjóðleg vörumerki fyrir íslensk gæðamatvæli?

Hvernig er hægt að samþætta matvælaframleiðslu, ferðaþjónustu og upplifun til að styrkja rekstur bænda?

Hvaða rekstrarform og samvinna geta tryggt bændum sambærileg lífsgæði og öðrum á vinnumarkaði?

Hvað getum við lært af þeim löndum sem hafa náð mestum árangri?

Hvaða tækifæri og áskoranir gætu falist í nánara samstarfi við Evrópu ef við veljum að skoða þá leið?

Framtíðin verður ekki til af sjálfu sér. Hún verður til þegar fólk hefur hugrekki til að spyrja nýrra spurninga, vinna saman og skapa ný tækifæri.

Ef bændur og tengdir aðilar hugsa um þarfir mannsins á hverjum tíma og sýna frumkvæði, trúi ég því að íslenskur landbúnaður geti orðið einn sá framsæknasti á heimsvísu.

Við skulum ekki bíða eftir framtíðinni.

Höfundur er viðskiptafræðingur með MS í stjórnun og stefnumótun, áhugamaður um leiðtogastjórnun og framtíð Íslands.