Þegar Elbridge Colby, stefnumótunar- og öryggismálastjóri í bandaríska varnarmálaráðuneytinu, setti fyrst fram hugtakið „NATO 3.0“ – öryggishugmynd sem „krefst þess að bandamenn okkar leggi mun meira af mörkum og axli meginábyrgð á hefðbundnum vörnum Evrópu“ – vissi í raun enginn hvernig hún ætti að virka eða hvort hér væri um að ræða raunverulega stefnubreytingu.
Þróun hefur þó ávallt verið eðlilegur hluti af sögu Atlantshafsbandalagsins. NATO 1.0 varð til út frá hagsmunum Bandaríkjanna af því að halda stærstu ógninni við bandarískt öryggi – Sovétríkjunum – í skefjum og tryggja frið á meginlandi Evrópu. Smám saman varð hið vestræna samstarf yfir Atlantshafið þó miklu meira en eingöngu um að hemja útþenslu Sovétríkjanna. Bandalagið var bundið saman af sameiginlegum gildum sem gerðu kleift að endurreisa Evrópu og skapa stöðugleika og efnahagslegan vöxt. Með tímanum varð NATO einnig lykiltæki Bandaríkjanna til að tryggja hernaðarleg áhrif sín víða um heim. Eftir lok kalda stríðsins skapaði síðan NATO 2.0 forsendur fyrir því að öll Evrópa, bæði austan og vestan, gæti sameinast innan eins sameiginlegs öryggissvæðis.
Á næstu áratugum breyttust bæði ógnirnar og sýn okkar á þær. Rússland er ekki lengur Sovétríkin. Hryðjuverkaógnin kom og hvarf síðan smám saman úr forgrunni. Í dag er stærsta ógnin að öllum líkindum árásargjarnt Rússland – eða vanhæfni Vesturlanda til að laga sig að þeirri ógn og bregðast við henni.
Pútín hefur þegar stigmagnað átökin víða um Evrópu með aðgerðum sem falla undir ekki undir hefðbundin hernað: tilraunum til pólitískra morða, skemmdarverkum á sæstrengjum, íkveikjum og, nú síðast, vopnuðum drónaförum inn í lofthelgi Eystrasaltsríkjanna. Þar sem hann er kominn upp við vegg í Úkraínu gæti hann freistast til að láta reyna á austurvæng NATO og þar með ögra þeirri áratugalöngu skuldbindingu Atlantshafsbandalagsins um sameiginlegar varnir. Tækist Pútín það myndi öryggisskipan Evrópu hrynja og trúverðugleiki Vesturlanda um að standa við varnarskuldbindingar gagnvart bandamönnum sínum verða fyrir gríðarlegu áfalli.
Sú staðreynd að hugmyndin um NATO 3.0 er nú sett fram ætti að vera Evrópubúum skýr vísbending um að hagsmunir Bandaríkjanna af öryggi Evrópu hafi tekið verulegum breytingum. Í þjóðaröryggisstefnu Bandaríkjanna, sem var birt síðla síðasta árs, kemur fram að stjórna eigi samskiptum við Rússland með diplómatískum hætti fremur en að halda því í skefjum. Þrátt fyrir að stríð geisi enn á meginlandi Evrópu er Rússland þar ekki nefnt sem ógn sem verðskuldar sérstaka athygli. Það ætti að sýna okkur að NATO 3.0 er ekki lengur hugmynd um mögulega framtíðarstefnu heldur orðinn veruleiki – og Evrópubúar standa að mestu leyti eftir á eigin fótum.
Elbridge Colby skrifar í bók sinni The Strategy of Denial að verði ráðist á Eystrasaltsríkin muni Bandaríkin ekki koma Evrópu til aðstoðar fyrr en tekist hefur að halda ógninni frá Kína í skefjum. Í augum svartsýnismanns – eða raunsæismanns – gæti það þýtt að mjög langur tími liði frá fyrstu árás þar til Bandaríkin kæmu Evrópu til varnar. Colby gefur í skyn að Bandaríkin hafi enn hagsmuni af öryggi Evrópu en geti ekki varið þeim fjármunum og hernaðarmætti sem þarf til að fæla frá árásum. En hvað ef Bandaríkin hefðu einfaldlega ekki lengur áhuga á öryggi Evrópu? Hvað ef bandarísk stjórnvöld færu að stefna að pólitísku samkomulagi þar sem Evrópuríkin yrðu látin gefa eftir? Ég er ekki að halda því fram að engar líkur séu á því að Bandaríkin kæmu Evrópu til varnar – þau hafa gert það tvívegis á síðustu öld. Vandinn er sá að sífellt hættulegra verður að búa við þessa óvissu.
Það ætti að sýna okkur að NATO 3.0 er ekki lengur hugmynd um mögulega framtíðarstefnu heldur orðinn veruleiki – og Evrópubúar standa að mestu leyti eftir á eigin fótum.
Alvarlegasta afleiðing þessarar stefnubreytingar snýr að fælingarmættinum. Hvert tíst frá bandarískum stjórnvöldum um veikburða Evrópubúa, hver vísbending um tregðu til að standa við 5. grein Atlantshafssáttmálans og hver frétt um fækkun bandarískra hermanna eða brottflutning bandarískra yfirmanna úr stjórnkerfi NATO sendir Pútín þau skilaboð að öryggisumhverfi Evrópu sé að veikjast. Í augum rússneskra ráðamanna er NATO 3.0 sannkallaður happafengur. Það leysir einn af stærstu hernaðarlegu höfuðverkjunum fyrir þá sem vilja teikna upp ný landamæri fyrir Evrópu. Bandaríkin eru ekki lengur talin standa í vegi fyrir þeirri vegferð. Eftir stendur því aðeins ein spurning: Eru Evrópuríkin nægilega sundruð, forystulaus og sein til viðbragða til að leggja sjálf grunninn að eigin ósigri? Með öðrum orðum: Eru Evrópubúar nú orðnir ófærir um að veita raunverulega mótspyrnu gegn frekari stigmögnun af hálfu Rússa?
Tími fyrir JEF 2.0
Í stað þess að halda dauðahaldi í fortíðina þurfa Evrópubúar að vera tilbúnir til að mæta áskorun Rússlands með þeim hætti að það fæli Rússa frá því að ráðast á Evrópu – jafnvel án stuðnings Bandaríkjanna.
Fyrst og fremst þarf Evrópa að hefja uppbyggingu öryggiskerfis sem byggir ekki lengur á hinu hefðbundna samstarfi á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. Ógnin við öryggi austurvængsins hefur ekki aðeins áhrif á smærri ríki Austur-Evrópu heldur einnig á Þýskaland, Bretland og Frakkland. Það myndi fyrst og fremst hvíla á herðum þessara ríkja að móta trúverðuga og öflugri fælingaráætlun fyrir austurvænginn. Þar sem fyrirkomulag NATO 3.0 samkvæmt hugmyndum Colbys hefur aldrei verið prófað í stríði og gæti lamast í raunverulegu neyðarástandi án bandarískrar leiðsagnar þarf að byggja upp aðra skipan.
Sú lausn sem Evrópubúar ættu að horfa til er JEF-varnarsamstarfið, vettvangur tíu ríkja [meðal annars Íslands] undir forystu Bretlands sem er ætlað að efla samvinnu milli ríkja í Norður-Evrópu. Samstarfið var hannað til að bregðast fyrst við ef neyðarástand skapast í Austur-Evrópu og starfar samhliða NATO. Að treysta eingöngu á hefðbundin kerfi NATO verður sífellt óraunhæfara og litlar væntingar eru til þess að Evrópusambandið byggi upp eigið trúverðugt varnarkerfi. Þess vegna er bandalag sem samanstendur ekki aðeins af þeim sem eru viljugir heldur einnig tilbúnir og færir um að bregðast við nákvæmlega það sem Evrópa þarfnast núna – skipulag sem getur brugðist hratt og af festu við ógn.
Raunar mætti slíkt samstarf ganga lengra en núverandi JEF og stækka þannig að fleiri Evrópuríki tækju þátt. Pólland og Þýskaland væru efst á þeim lista. Ef Bretland væri af einhverjum ástæðum ekki tilbúið að nýta JEF í þessum tilgangi ætti þess í stað að stofna nýtt samstarf undir forystu Póllands, Frakklands eða Þýskalands.
Til þess að fælingin verði trúverðug þurfa herafli og búnaður innan þessarar nýju evrópsku varnarskipunar að vera staðsettir fyrirfram í austurhluta Evrópu. Allt frá hermönnum til vopna og búnaðar ætti meginhluti þess sem þarf fyrstu daga átaka að vera eins nálægt hugsanlegum vígvelli og unnt er. Það er hættulegt að treysta eingöngu á njósnaupplýsingar og fullkomið flutningskerfi. Með því að staðsetja hergögn og birgðir fyrirfram gæti Evrópa hafið varnir strax á fyrsta degi, sem myndi gefa Rússum mun skemmri tíma til að ná markmiðum sínum áður en liðsauki bærist. Á tímum kalda stríðsins voru um 400 þúsund bandarískir hermenn staðsettir í Evrópu til að verja landamæri NATO gagnvart Varsjárbandalaginu. Nú hvílir sambærilegt verkefni að mestu á sjálfum ríkjum austurvængsins og það gæti einfaldlega ekki verið nægjanlegt til að fá Pútín til að hugsa sig tvisvar um áður en hann gerir eitthvað afdrifaríkt.
Að treysta eingöngu á hefðbundin kerfi NATO verður sífellt óraunhæfara og litlar væntingar eru til þess að Evrópusambandið byggi upp eigið trúverðugt varnarkerfi.
Eitt atriði skiptir þar höfuðmáli: Evrópsk öryggisskipan er ekki lengur raunhæf án Úkraínu. Úkraínumenn búa yfir stærsta her Evrópu og þeim sem hefur mesta reynslu af raunverulegum vígvelli. Þeir hafa jafnframt öflugan og ört vaxandi varnariðnað og, það sem skiptir mestu máli, hernaðarstefnu sem byggir á því að heyja stríð gegn Rússlandi án stuðnings Bandaríkjanna. Það er einmitt sú staða sem önnur Evrópuríki gætu staðið frammi fyrir.
Umræðan um aðild Úkraínu að NATO hefur hingað til ekki skilað neinni niðurstöðu. Engu að síður liggur fyrir að Úkraína yrði gríðarlegur styrkur fyrir hvaða varnarsamstarf sem landið gengi til liðs við. JEF-líkt samstarf sem næði einnig til Úkraínu myndi gera þeim Evrópuríkjum sem vilja ganga lengst mögulegt að hraða varnarsamstarfi við Úkraínu um leið og það styrkti fælingarmátt Evrópu í heild. Slíkt samstarf myndi margfalda bæði hernaðarlegan og pólitískan styrk Evrópu. Rússar kunna að hafa rétt fyrir sér þegar þeir telja Evrópu ekki tilbúna fyrir drónastríð í dag, en í formlegu, samræmdu og öflugu bandalagi með Úkraínumönnum yrði staðan allt önnur á morgun.
Spurningin sem er bókstaflega upp á billjón dollara er þessi: Munu þau Evrópuríki sem hafa vilja til þess raunverulega sameinast og láta þetta verða að veruleika? Engin ástæða er til að ætla að þeim skorti getuna. Úkraína stendur nú þegar sjálf undir meginþunganum í stríðinu við Rússland. Því er erfitt að sjá annað en að samstarf stærri og auðugri ríkja hafi bæði fjárhagslegt og hernaðarlegt bolmagn til að leggja Úkraínu lið. Umgjörðin er þegar fyrir hendi og tilbúin til frekari þróunar, sem gerir þetta að bæði raunhæfum og álitlegum kosti.
Að velja þessa leið ætti í raun að vera einfalt. Ef Evrópubúar vilja áfram lifa við öryggi, velmegun og frelsi er einfaldlega enginn annar raunhæfur kostur.
Lausleg þýðing á grein eftir Gabrielius Landsbergis sem birtist á vefsíðu hans miðvikudaginn 22. júlí.
Höfundur er fyrrverandi utanríkisráðherra Litháens á árunum 2020 til 2024 og núna gestafræðimaður við Freeman Spogli-stofnunina í alþjóðastjórnmálum við Stanford-háskóla.
