Gjaldþrotasaga flug­fé­laga er al­var­leg á­minning um skaða krónunnar

Íslendingar búa á eyju. Flugið er því ekki munaður heldur einn mikilvægasti grunninnviður þjóðarinnar. Ferðaþjónusta, útflutningur, atvinnulíf og tengsl okkar við umheiminn byggjast á traustum flugsamgöngum.

Þess vegna verðum við að taka sögu íslensks flugrekstrar alvarlega. Arnarflug fór í þrot. Primera Air féll. Iceland Express hvarf af markaði. WOW air hætti starfsemi og PLAY féll síðar. Icelandair stendur enn, en hefur um árabil glímt við veika afkomu og lágt verðmat þrátt fyrir miklar tekjur, sterkt vörumerki og lykilhlutverk í íslensku efnahagslífi.

Þegar sama atvinnugrein lendir aftur og aftur í alvarlegum vanda undir sama litla gjaldmiðlinum er óábyrgt að horfa aðeins á hvert félag fyrir sig. Erfiðleikar íslenskra flugfélaga hafa ítrekað komið fram þegar raungengi krónunnar hefur verið í miklum hæðum: fyrir fjármálahrunið 2006–2008, aftur 2016–2019 og enn á ný 2024–2026. Við slíkar aðstæður getur íslenskur kostnaðargrunnur orðið tugum prósenta hærri en kostnaður erlendra keppinauta. Í alþjóðlegri verðsamkeppni getur slíkur munur ráðið úrslitum hvort fyrirtæki lifa af. Íslensk flugfélög og fyrirtæki og heimili bera því mikinn kostnað og sveiflur örgjaldmiðilsins krónunnar, sem er á stærð við Malmö í Svíþjóð.

Air Atlanta sýnir að árangur innlendra flugfélaga er mun meiri þegar starfsemi þeirri er innan stærri gjaldmiðla eins og evrunnar, þar sem félagið er með mikla starfsemi á Möltu. Cargolux, eitt allra stærstar fragtflugfélag heims er svo annað félag tengt Íslandi en starfar alfarið í Lúxemborg, innan evrunnar.

Krónan var ekki eina orsök gjaldþrotanna. En hún var ekki saklaus áhorfandi. Hún var áhættu- vaxta- og kostnaðarmargfaldari og magnaði afleiðingar annarra mistaka og áfalla.

Flugið varðar þjóðarhagsmuni

Icelandair er ekki venjulegt skráð félag. Það er burðarás í samgöngum Íslands, lykilfyrirtæki ferðaþjónustunnar og stór gjaldeyrisskapandi aðili. Rekstur félagsins hefur áhrif á atvinnu, viðskiptajöfnuð, fjárfestingartraust, tengingar landsins og eignir lífeyrissjóða. Þegar slíkt fyrirtæki glímir árum saman við veika arðsemi eða lágt verðmat er ekki nóg að benda á stjórnendur, leiðakerfi eða einstakar ákvarðanir. Þá verður einnig að skoða áhrif krónunnar á rekstur fyrirtækja og áhrif þess á hlutabréfamarkaðinn og allt kerfið.

Ég tel að allt of margir hafi hagað sér eins og krónukerfið sé ósýnilegt og hafi engin áhrif hag heimilanna og samkeppnishæfni atvinnulífs og megi þar að auki ekki ræða. Það er hættulegur misskilningur sem mun hafa slæmar afleiðingar. Áhrif þess blasa við í gengissveiflum, háum vöxtum, uppsögnum, gjaldþrotum og lágu verðmati íslenskra fyrirtækja. Samt er gjaldmiðillinn gjarnan undanskilinn umræðunni, eins og hann sé náttúrulögmál. Það minnir á árin fyrir hrunið 2008, þegar áhættan var ekki rædd á alþjóðlegum mörkuðum, eins og ég hef áður rætt í greininni Þeir seldu áhættuna sem tækifæri og sendu þjóðinni reikninginn.

Áhætta hverfur ekki þótt við neitum að ræða hana eða stingum hausnum í sandinn. Frestun á aðkallandi lausnum magnar vandann þar til eitthvað brestur, og afleiðingin verður stærra áfall.

Gjaldmiðlaójafnvægið er innbyggt í reksturinn

Íslensk flugfélög starfa á alþjóðlegum markaði en bera stóran hluta kostnaðar í krónum. Tekjur eru að mestu í evrum og dollurum, en laun og annar innlendur kostnaður í krónum. Þegar krónan styrkist skila erlendar tekjur færri krónum án þess að kostnaður lækki. Þegar hún veikist hækka eldsneyti, skuldir, varahlutir og önnur innflutt aðföng. Krónan eyðir því ekki áhættunni heldur flytur hana milli tekju- og kostnaðarhliðar. Þetta er kerfisáhætta sem stjórnendur geta ekki hagrætt burt eða stjórnað.

Sterk króna getur lamað góð fyrirtæki

Styrking krónunnar er oft kynnt sem merki um sterkt hagkerfi. Fyrir fyrirtæki sem afla tekna erlendis getur hún hins vegar orðið ógn við afkomu, fjárfestingu og störf. Þegar raungengi hækkar verður íslenskur kostnaður dýrari en kostnaður erlendra keppinauta. Flugfélag getur ekki einfaldlega hækkað miðaverð. Farþegar bera saman verð og velja annað félag ef íslenska tilboðið verður of dýrt.

Í aðdraganda falls WOW air hækkaði raungengi krónunnar verulega. Krónan var þá réttilega kölluð „fíllinn í stofunni“ gagnvart flugfélögum og ferðaþjónustu. Innlendur kostnaður hækkaði hratt á sama tíma og íslensku félögin kepptu við erlend fyrirtæki sem bjuggu ekki við sambærilegar sveiflur. Erlendis

Nú blasir sama háa raungengið við og var 2006–2008, 2016–2019 og enn á ný 2024–2026. Á árunum 2024–2026 hefur raungengi, vextir og innlendur kostnaður verið í miklum hæðum. Fyrirtæki í harðri samkeppni geta ekki endalaust tekið á sig 20–30% hækkun kostnaðar án þess að geta hækkað verð á móti. Við höfum séð ferlið áður: hátt raungengi, viðvaranir, minni fjárfesting, færri störf og loks gengisfall sem samfélagið greiðir með verðbólgu, hærri vöxtum og minni kaupmætti.

Við getum ekki kallað þetta óvænt áfall þegar sama mynstrið endurtekur sig aftur og aftur. Allri ábyrgir skipstjórar myndu strax grípa til aðgerða til að stöðva leka að skipi til að treysta öryggi skips og farþega. Þjóðin á einnig skilið að tekið sé á leku krónuhagkerfi af ábyrgð og með upplýstri umræðu.

Gengisfall er ekki lausn

Þegar hátt raungengi þrengir að atvinnulífinu er stundum sagt að veikari króna, sveigjanleg króna eins og sumir kalla það, muni bjarga útflutningsfyrirtækjunum. En gengisfall er aðeins næsti kafli í sama vítahring. Veikari króna hækkar verð á eldsneyti, tækjum, erlendum skuldum og öðrum innfluttum aðföngum í krónum. Hún eykur verðbólgu, skerðir kaupmátt og kallar á enn hærri vexti. Vandinn er þá fluttur frá útflutningsfyrirtækjunum yfir á heimilin og innflutningsháð fyrirtæki. Sama sagan endalausa, aftur og aftur. Sterk króna skerðir tekjur útflutningsfyrirtækja. Veik króna hækkar kostnað heimila og atvinnulífs. Sveiflan sjálf er vandinn.

WOW og PLAY var viðvörun - Icelandair kann að vera prófsteinninn

WOW air gerði mistök, en félagið starfaði einnig við hækkandi launakostnað, dýrara eldsneyti og mikla styrkingu krónunnar. Krónan magnaði afleiðingar mistakanna og þrengdi svigrúmið til að bregðast við. Þegar PLAY féll sex árum síðar var ekki lengur trúverðugt að afgreiða stöðuna sem einstakt rekstrarslys. Tvö íslensk flugfélög höfðu fallið á skömmum tíma í sömu atvinnugrein og undir sama gjaldmiðli og önnur þar á undan. Icelandair er stærra, rótgrónara og fjárhagslega sterkara félag. En það starfar í sama kerfi: tekjur að stórum hluta í erlendum gjaldmiðlum, kostnaður að hluta í krónum og fjármögnun við háa vexti og mikið áhættuálag. Félagið getur verið vel rekið, en getur ekki stjórnað gjaldmiðlinum.

Þetta er stærri saga en saga flugfélaga

Flugfélögin eru skýr dæmi, en þau standa ekki ein. Sama krónuhringrás hefur bitnað á ferðaþjónustu, sjávarútvegi, iðnaði, matvælaframleiðslu og öðrum útflutningsgreinum. Árið 2008 í hámarki raungengis, var stærsta tjónið vegna hruns krónunnar þar sem 65% atvinnulífsins varð gjaldþrota og þúsundi heimila misstu allt. Aftur árin 2016-2018 lentu mörg fyrirtæki í miklum vanda eða lokuðu og stjórnendur ferðaþjónustunnar og annarra útflutningsfyrirtækja lýstu einnig á sama tíma hvernig snöggar gengisbreytingar geta étið upp árangur margra ára. Vinnslustöðin lokaði fiskvinnslunni Leo Seafood og sagði upp 50 starfsmönnum 2025, í leit að hagræðingu, ástæðan var m.a. sögð gríðarlegar hækkanir á launakostnaði og sterk króna gert reksturinn erfiðan og ótal önnur dæmi mætti nefna.

Vandinn er enn sá sami og var fyrir áratug – og áratug þar á undan og þar á undan, endalaust. Fyrirtækin breytast. Stjórnendur koma og fara. En krónuhringurinn er alltaf sá sami: ofhitnun, hátt raungengi, háir vextir, uppsagnir og sársaukafull leiðrétting. Aftur og aftur.

Heimilin greiða reikninginn ár eftir ár

Þetta er ekki aðeins saga atvinnulífsins. Heimilin greiða einnig stöðugt ár eftir ár mikinn kostnað krónunnar, fyrst og fremst með miklu hærri vöxtum en þekkjast í helstu nágrannaríkjum okkar og síðan gengisáföllum inn á milli. Íslensk fjölskylda greiðir ekki háa vexti aðeins í eitt erfitt ár. Hún greiðir þá árum og áratugum saman. Þegar verðbólgan eykst bólgnar höfuðstóll verðtryggðra lána út. Þegar Seðlabankinn hækkar vexti þyngjast greiðslur af óverðtryggðum lánum. Inn á milli koma stóru áföllin: gengisfall, verðbólguskot, skyndilegar vaxtahækkanir og hrun kaupmáttar. Þá bresta forsendur fjölskyldna sem hafa sýnt ráðdeild, unnið mikið og staðið í skilum. Kostnaðurinn birtist í minni ráðstöfunartekjum, seinkaðri íbúðakaupum, minni sparnaði og auknu óöryggi. Ungt fólk frestar stórum lífsákvörðunum og framtíðaröryggi eldra fólks veikist.

Lífeyrissparnaðurinn verður einnig fyrir áhrifum

Lágt verðmat Icelandair og annarra íslenskra félaga er ekki aðeins vandamál fárra hluthafa. Lífeyrissjóðir eiga stóran hluta íslenska hlutabréfamarkaðarins og almenningur ber því áhrifin í gegnum lífeyrissparnað sinn. Lítill og grunnur markaður, krónuáhætta, takmarkaður seljanleiki og hátt áhættuálag lækka verðmat fyrirtækja. Hærri ávöxtunarkrafa, háir vextir lækkar núvirði framtíðartekna og þar með markaðsvirði félaganna og um leið verðgildi alls hlutabréfamarkaðarins, lífeyriskerfisins og um leið lífeyrissparnað eldra fólks sem getur skipt miklum fjárhæðum. Hlutabréfamarkaðurinn á Íslandi hrundi 2008 við hrun krónunnar og er enn einungis 40-50% af landsframleiðslu, miðað við 100% í löndum með stærri gjaldmiðil og allt upp í 200%. Krónan hefur því mikil áhrif á fyrirtæki, heimili, hlutabréfmarkaðinn og allt fjármála- og hagkerfiskerfið.

Örgjaldmiðillinn verður þannig hluti af lægra verðmati íslenskra fyrirtækja — og þar með skertum framtíðartekjum almennings.

„Ryk í augu kjósenda“ 

Undirritaður skrifaði grein í vísir 2017. Kostnaðarsamur og hættulegur gjaldmiðill. Þar segir m.a: „Þann 21. október var fyrirsögn leiðara Fréttablaðsins – „Ryk í augu kjósenda“. Þar segir ritstjóri Fréttablaðsins Kristín Þorsteinsdóttir: „Ástæða fyrir háum vöxtum hér á landi er krónan, og sú staðreynd að viðskipti í krónum fela í sér meiri áhættu og þar af leiðandi hærri verðmiða en viðskipti með myntir flestra landa sem við erum samferða í veröldinni.“… „Þjóðmálaumræða hér á landi, og að því er virðist sérstaklega fyrir þessar kosningar, einkennist því miður of oft af innihaldslausum klisjum án þess að hugsað sé á nokkurn hátt um útfærsluna.“ Sé þetta raunveruleg staða umræðna um stærsta hagsmunamál landsins, gjaldmiðilinn, er kostnaður og áhætta krónunnar mjög vanmetin, sem mun leiða til nýrra áfalla.“

Spyrja má - er staða þjóðmálaumræðunnar enn þannig - að þessar kosningar – núna um framhald viðræðna við ESB - einkennist því miður of oft af innihaldslausum klisjum – í stað þess að fjalla um þann ávinning sem hugsanleg aðild myndi færa – í formi þess að losna við endalausan kostnað krónunnar og fá einnig ávinning evrunnar sem er í raun stærsta efnahagsvandamál þjóðarinnar. Vonandi mun umræða þroskast í þá átt – til betri lífskjara - unga fólkið, framtíðin og þjóðin á það skilið.

Evran myndi auka efnahagslegt öryggi og sjálfstæði

Aðild að stærra og stöðugra myntsvæði myndi draga úr gengissveiflum, lækka áhættuálag og auka fyrirsjáanleika. Fyrirtæki fengju sambærilegri fjármagnskjör og heimilin raunhæfari möguleika á lægri langtímavöxtum. Evran myndi ekki breyta samkeppninni í flugrekstri. Hún myndi draga verulega úr þeirri séríslensku áhættu sem íslensk fyrirtæki og heimili þurfa að bera og hefur grafið undan þeirra efnahagslega sjálfstæði. Að halda áfram með sama kerfi og búast við annarri niðurstöðu er ekki varfærni. Það er meðvituð ákvörðun um að leggja sömu áhættuna og kostnaðinn aftur á heimilin, fyrirtækin og komandi kynslóðir.

JÁ 29. ágúst er JÁ við því að kanna til fulls hvernig auka megi samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs, draga úr áhættu, lækka fjármagnskostnað og bæta lífskjör fólksins í landinu.

Það er JÁ við upplýstri umræðu. JÁ við því að bera krónukerfið heiðarlega saman við raunhæfa valkosti. JÁ við því að kanna hvort stærra og stöðugra efnahags- og myntsvæði geti veitt fyrirtækjum betri starfsskilyrði, heimilum lægri vexti og samfélaginu traustara bakland þegar áföll verða. Við höfum reynsluna. Við þekkjum kostnaðinn. Við höfum fengið nægar viðvaranir. Nú þurfum við kjark til að kanna hvort til sé betri leið. Um þetta verður fjallað í nýju rannsóknarriti sem birt verður fljótlega.

Segjum JÁ 29. ágúst — JÁ við því að kanna alla möguleika til aukinnar samkeppnishæfni atvinnulífsins, aukins efnahagslegs öryggis og bættra lífskjara fólksins í landinu.

Höfundur er fyrrverandi aðstoðarframkvæmdastjóri hjá Endurreisnar- og þróunarbanka Evrópu, EBRD, og hefur víðtæka innlenda og erlenda reynslu af greiningu, stefnumótun, alþjóðlegum fjármálum, EES- og ESB-málum, orku- og atvinnumálum. Hann er með meistaragráðu í alþjóðaviðskiptum frá Boston University og er viðskiptafræðingur frá Háskóla Íslands.