Komstu ekki með af­mælis­gjöf?

Það er auðvelt að tengja fátækt barna við skort á mat, fatnaði eða húsnæði. En veruleikinn er oft annar. Fátækt birtist líka í litlum hversdagslegum aðstæðum þar sem sum börn geta ekki tekið þátt á sama hátt og önnur.

Þessi skilningur hefur dýpkað í vinnunni við mótun fyrstu stefnu og aðgerðaáætlunar gegn fátækt barna á Íslandi. Í þeirri vinnu hef ég, ásamt sérfræðingum barna- og menntamálaráðuneytisins, átt samtöl við fulltrúa sveitarfélaga, félagasamtaka, fagfólk og fólk með eigin reynslu af því að búa við kröpp kjör.

Eitt af því sem hefur komið upp í þeim samtölum eru afmælisveislur bekkjarsystkina sem er einn af mörgum kostnaðarliðum sem fylgja skólagöngu barna. Þessi liður skiptir máli því hann snýst ekki aðeins um fjármuni heldur líka um þátttöku, vináttu og það að tilheyra.

Góð hugsun – ný áskorun

Mikil áhersla er á það í íslensku skólasamfélagi að enginn sé skilinn út undan. Þess vegna er orðið algengt að öllum bekknum er boðið til veislu þegar barn á afmæli. Það er þróun sem vissulega ber að fagna. Eðli málsins samkvæmt geta afmælisboðin orðið mjög mörg yfir skólaárið í fjölmennum bekkjum. Fyrir fjölskyldur sem búa við þröngan fjárhag getur kostnaður við afmælisgjafir orðið yfirþyrmandi.

Á sama tíma hafa svo kallaðir afmælisbræðingar orðið sífellt algengari. Þeir eru frábær lausn fyrir afmælisbörnin og foreldra þeirra, en fyrir gestina getur kostnaðurinn orðið hinn sami eða jafnvel meiri ef kaupa þarf margar gjafir á sama tíma. Sumir foreldrar senda börnin sín því einfaldlega ekki í afmæli. Ekki vegna þess að þau vilji það ekki heldur vegna þess að þau hafa ekki efni á því.

Við höfum lagt okkur fram um að tryggja að öll börn fái boð í afmæli. En höfum við hugsað jafn mikið um það hvort öll börn geti þegið boðið?

Skömmin sem enginn sér

„Ertu ekki með pakka?“ er spurning sem ekkert barn ætti að þurfa að heyra. Barn sem mætir án gjafar í afmæli getur fundið fyrir skömm, jafnvel þótt enginn segi neitt né taki sérstaklega eftir því. Það breytir hins vegar ekki upplifun barnsins. Börn bera sig eðlilega saman við önnur börn og forðast neikvæða athygli sem fylgir því að skera sig úr hópnum. Þess vegna kjósa sumir foreldrar frekar að halda barninu heima en að setja það í slíkar aðstæður.

Þetta er ein birtingarmynd fátæktar barna. Ekki í stórum fyrirsögnum heldur í litlum augnablikum sem skilja eftir þá tilfinningu að maður sé ekki samboðinn hópnum.

Samtal sem skiptir máli

Í farsældarsáttmálanum hvetja Heimili og skóli foreldra til að móta sameiginleg viðmið um það sem skiptir börn máli. Þar er að finna fjölmargar hugmyndir sem geta einnig nýst í umræðunni um afmæli og afmælisgjafir.

Þetta er þó ekki einfalt mál. Afmælisbarnið vill eðlilega fá gjafir. Flest afmælisbörn myndu sjálfsagt frekar vilja fá litla eða ódýra gjöf fremur en enga. Sums staðar hefur verið samið um sameiginlegan gjafapott eða verðviðmið. Slíkar leiðir geta reynst vel, en kalla á samstöðu foreldra.

Öll börn eru afmælisbörn einu sinni á ári og flest eru margsinnis afmælisgestir. Þess vegna skiptir máli að þau læri snemma að meta bæði hlutverkin. Kannski er mikilvægasta verkefnið þó ekki aðeins að finna hentugt fyrirkomulag heldur líka að ræða við börnin okkar um raunverulega þýðingu gjafa.

Hlýhugur kostar ekkert

Við getum kennt börnum að allar gjafir, stórar sem smáar, eru gefnar af góðum og fallegum hug. Lítil gjöf getur glatt jafn mikið og stór og dýr gjöf. Verðmæti gjafar felst ekki í verðmiðanum heldur í hug þess sem gefur. Svo má einnig hugsa dæmið þannig að pakki er ein gjöf en nærvera gerir afmælið að samfagnaði. Ekkert afmælisbarn vill fá fjölda gjafaán vina. Vinátta er líka gjöf.

Þessi hugsun getur hjálpað okkur að skapa afmælismenningu þar sem enginn þarf að hafa áhyggjur af „afmælisgjöfinni“ heldur geti einbeitt sér að því sem skiptir mestu máli – að skemmta sér í góðra vina hópi. Ef markmið okkar er að enginn sé skilinn út undan má afmælisgjöfin í það minnsta aldrei verða hindrun fyrir þátttöku.

Við getum ekki stjórnað öllu í þessu sambandi, til dæmis því hvað foreldrar kjósa að verja miklu til afmælisgjafa, en sem samfélag getum við sett okkur sameiginleg viðmið. Lengi vel hefur viðmiðið verið 500 krónur, en nú virðist sem fjari undan þessu sameiginlega viðmiði. Við getum haft áhrif á þau gildi sem við miðlum til barnanna okkar. Getum kennt þeim að vinátta, samvera og umhyggja séu meira virði en peningalegt verðmæti gjafar. Kannski er það fallegasta gjöfin sem við getum gefið börnunum okkar þegar afmæli eru annars vegar.

Höfundur er þingkona Flokks fólksins og leiðir stýrihóp mennta- og barnamálaráðherra sem vinnur að mótun fyrstu stefnu og aðgerðaáætlunar gegn fátækt barna á Íslandi.