Getur bætt efnahagsumhverfið skilað ís­lenskri fjöl­skyldu 5–8 milljóna á ári?

Skoðum betur hvað getur skýrt þessa fjárhæð. 

Það er mikið rætt hvað það gæti kostað að ganga í Evrópusambandið. En við þurfum líka að spyrja spurningar sem fær minni athygli: Hvað kostar það okkur að reyna að breyta engu?

Hvað kosta háir vextir? Gengissveiflur? Verðbólguóvissa? Dýrari fjármögnun fyrirtækja?

Hvernig reiknum við kostnaðinn af fjárfestingunni sem aldrei varð, fyrirtækinu sem aldrei var stofnað og starfinu sem aldrei varð til?

Tölum um lífskjörin

Getur breytt efnahagsumhverfi haft svona mikil áhrif á lífskjör almennings?

Baldur Pétursson, fyrrverandi aðstoðarframkvæmdastjóri hjá Endurreisnar- og þróunarbanka Evrópu, setur fram athyglisvert mat í grein á Vísi og á heimasíðunni „Betri lífskjör“ Hann metur mögulegan árlegan þjóðhagslegan ávinning Íslands af ESB-aðild og upptöku evru á 495–810 milljarða króna á ári.

Ef við deilum henni niður á 400 þúsund íbúa, eingöngu til að sýna stærðargráðuna, jafngildir hún um 1,2–2 milljónum króna á hvern Íslending á ári.

Fyrir fjögurra manna fjölskyldu eru það um: 5 - 8 milljónir króna á ári. Auðvitað þýðir þetta ekki að 5–8 milljónir yrðu lagðar inn á bankareikning hverrar fjölskyldu.

Þetta er þjóðhagsleg stærðargráða. Ávinningurinn gæti birst í lægri fjármagnskostnaði, meiri kaupmætti, aukinni fjárfestingu, verðmætari störfum, aukinni framleiðni og sterkari fjárhag ríkis og sveitarfélaga.

Höfum við efni á því að kanna þetta ekki?

Baldur nálgast málið líka á annan hátt þar sem hann greinir hugsanlegan ábata Íslands af inngöngu í ESB gæti verið um 30-faldur á við nettóframlag okkar. Þetta eru sviðsmyndir sem byggja á forsendum sem við eigum að gagnrýna, sannreyna og ræða.

En þegar fyrirtæki skoðar fjárfestingu spyr það ekki bara: Hvað kostar hún?

Þá er líka spurt: Hvernig er samkeppnisumhverfið og hvaða líkur eru á því að hún skili ásættanlegum hagnaði?

Af hverju ættum við ekki að gera það sama þegar við metum framtíðarkosti Íslands?

Þetta er að mínu mati eitt mikilvægasta atriðið í greiningu Baldurs. Núverandi staða er ekki ókeypis. Enginn reikningur kemur til okkar merktur: „Kostnaður krónunnar.“

En við berum hann engu að síður:

• Fjölskyldan greiðir í formi hærri fjármagnskostnaðar.
• Fyrirtækið greiðir þegar fjármögnunin er dýrari.
• Sveitarfélagið greiðir þegar það tekur lán til að byggja skóla eða aðra innviði.
• Ríkið greiðir vexti af sínum skuldum – með skatttekjum okkar allra.

Háum vextirnir koma fram í ársreikningi. En hvernig ætlum við að mæla tjónið sem varð vegna þeirra fyrirtækja sem urðu aldrei til eða fjárfestar völdu að byggja í öðru landi?

Eins má spyrja hvernig teljum við störfin sem aldrei urðu til?

Nýlega ræddi ég við forstjóra íslensks fyrirtækis sem var að gera tilboð í þriggja ára verk við nýjan Landspítala. Hann nefndi einfalt dæmi og spurði: Hvernig á ég að áætla launakostnað þrjú ár fram í tímann á Íslandi?

Hver verður verðbólgan? Hvernig þróast launin? Hverjir verða vextirnir?

Fyrirtæki þurfa annaðhvort að taka áhættuna sjálft eða verðleggja hana inn í tilboðið. Óvissan endar alltaf í raun með verðmiða og einhver greiðir eða verður fyrir tapi vegna hennar.

Bara vaxtamunurinn – er hann 415 milljarðar árið 2026?

Ég hef sjálfur nálgast málið frá mun þrengra sjónarhorni en Baldur. Ég spurði: Hvað gæti vaxtamunurinn einn kostað íslenskt samfélag árið 2026 miðað við sambærilegt vaxtaumhverfi og Danir búa við?

Niðurstaðan er að þegar vaxtaberandi skuldir heimila, fyrirtækja, ríkis og sveitarfélaga eru lagðar til grundvallar fæst í einföldu reiknidæmi stærðargráða um 415 milljarðar króna á árinu 2026.

Þetta er reiknidæmi ekki bókhaldsuppgjör og ekki fullyrðing um að evran myndi sjálfkrafa spara Íslandi 415 milljarða. Skuldir eru á mismunandi kjörum, með mismunandi binditíma, vísitölu og áhættu. En dæmið hjálpar okkur að skilja stærðargráðuna og hér erum við aðeins að tala um vextina.

• Ekki gengisáhættuna, verðbólguóvissuna eða gengisvarnirnar.
• Ekki fjárfestinguna sem var hætt við.
• Ekki fyrirtækið sem aldrei varð til.
• Ekki starfið sem aldrei varð til.

„En Ísland stendur svo vel“

Þetta heyrum við oft. Það er rétt en gætum við verið enn betur sett. Við eigum fiskinn, hreinu orkuna, vatnið og landið. Við eigum vel menntað fólk, hugvit, þekkingu og öflug fyrirtæki.

Því vil ég spyrja: Ef Ísland stendur vel þrátt fyrir þessa veikleika – hversu vel gætum við staðið við betri samkeppnisskilyrði?

• Hvað gæti sjávarútvegurinn skapað með meiri fullvinnslu og verðmætasköpun?
• Hvað gætu íslensk tækni- og nýsköpunarfyrirtæki gert með hagstæðari fjármögnun?
• Hversu margar fjárfestingar gætu orðið að veruleika?
• Hvað gætu ungar fjölskyldur gert ef minni hluti ráðstöfunartekna færi í fjármagnskostnað?
• Hvað gætu ríki og sveitarfélög gert ef minni hluti skatttekna færi í vexti?

Umræðan á ekki að snúast um: Hvað gætum við sparað?

Heldur miklu fremur: Hvað gætum við skapað mörg ný tækifæri og aukar tekjur?

Hvað ef Baldur hefur aðeins að hluta rétt fyrir sér?

Við þurfum ekki að samþykkja allar forsendur Baldurs til að taka spurninguna alvarlega. Ef við tökum aðeins neðri mörk matsins, 495 milljarða, og skerum þau niður um helming, þá erum við samt með 250 milljarða króna á ári.

Það samsvarar samt um 625 þúsund krónum á hvern Íslending eða 2,5 milljónum króna fyrir fjögurra manna fjölskyldu, mælt sem þjóðhagsleg stærðargráða.

Hvað ef ávinningurinn yrði aðeins fjórðung þess sem Baldur metur?

Hvað kostar að breyta engu?

Það er kjarnaspurningin fyrir 29. ágúst.

• Við eigum að ræða áhættuna af breytingum og því að breyta sem minnstu.
• Við eigum að ræða sjávarútveg, landbúnað, auðlindir og fullveldi.
• Við eigum að ræða kosti og galla evrunnar.
• Við eigum að reikna hvað ESB-aðild kostar.

Við verðum alltaf að meta hvað óbreytt staða kostar.

• Hvað kosta háir vextir?
• Hvað kostar gengisóvissan?
• Hvað kostar áhættuálagið?
• Hvað kostar fjárfestingin sem ekki varð?
• Hvað kostar starfið sem aldrei varð til?

Hvað kostar það til lengri tíma ef íslensk heimili og fyrirtæki búa ekki við sambærileg efnahagsleg grunnskilyrði og helstu samkeppnisþjóðir okkar?

Já – til að sjá

Markmiðið getur ekki aðeins verið að Ísland standi vel. Markmiðið hlýtur að vera að Ísland standi eins vel og mögulegt er.

Þess vegna segi ég já 29. ágúst.

Já – til að kanna möguleikana.

Já – til að fá staðreyndirnar.

Já – til að sjá samninginn.

Síðan tökum við ákvörðun um aðild.

Þegar efnahagslegir hagsmunir hlaupa á hundruðum milljarða króna á ári er ekki nóg að spyrja hvað breytingin gæti kostað.

Getur það verðið skynsamlegt að segja nei við því að kanna hvaða tækifæri samningur við ESB gæti skilað Íslandi?

Höfundur er viðskiptafræðingur og MS í stjórnun og stefnumótun.