ESB marg­faldar á­hrif smá­ríkja: Dæmi frá Kýpur

Hvað getur land með færri en eina milljón íbúa fengið út úr því að ganga í samband 450 milljóna manna?

Reynsla Kýpur gefur ýmislegt til kynna. Með innan við 0,25% af íbúafjölda ESB er Kýpur eitt af minnstu aðildarríkjum sambandsins, ásamt Möltu og Lúxemborg. Samt veitir aðild að ESB landinu pólitísk og diplómatísk áhrif sem eru langt umfram það sem það gæti náð upp á eigin spýtur.

Sæti við borðið

Kýpur hefur í grundvallaratriðum sömu stofnanalegu stöðu og hvert annað aðildarríki ESB. Landið tilnefnir einn af 27 framkvæmdastjórum Evrópusambandsins (ráðherrum á vettvangi ESB), tekur þátt í ráðherraráði ESB og á fulltrúa á Evrópuþinginu.

Þetta þýðir að þegar ráðherrar ESB koma saman situr kýpverski ráðherrann við sama borð og ráðherrar frá Þýskalandi, Frakklandi, Ítalíu, Spáni og Póllandi. Flest löggjöf ESB er samþykkt með auknum meirihluta, sem krefst stuðnings að minnsta kosti 15 af 27 aðildarríkjum, sem samanstanda af að minnsta kosti 65% íbúa ESB. Stærstu ríkin geta því ekki einfaldlega þröngvað vilja sínum í gegn.

Kýpur er mjög lítið aðildarríki, en það er eitt af þeim 27 ríkjum sem geta lagt sitt af mörkum til þess að mynda þann meirihluta sem krafist er. Auk þess þarf stöðvunar minnihluti að jafnaði að samanstanda af að minnsta kosti fjórum aðildarríkjum. Því gefur samstarf aðildarríkja smærri ríkjum áhrif sem eru langt umfram íbúafjölda þeirra.

Kerfið veitir einnig smærri ríkjum hlutfallslega fleiri fulltrúa á Evrópuþinginu. Kýpur hefur sex Evrópuþingmenn. Áhrif þeirra á hvern íbúa eru því meiri en íbúafjöldi landsins einn og sér myndi gefa til kynna.

Smáríki geta farið með forystu

Aðild að ESB getur svo gefið smáríki nokkuð sem er jafnvel verðmætara en sæti við borðið en það er tækifæri til að stýra borðinu.

Kýpur gegndi formennsku í ráðherraráði ESB frá janúar til júní 2026, í annað sinn. Á þessum sex mánuðum stýrðu kýpverskir ráðherrar fundum ráðherraráðsins og kýpverska formennskan tók þátt í að forgangsraða málum, skipuleggja samningaviðræður og miðla málum milli aðildarríkjanna.

Formennskan veitir smáríki ekki vald til að ákveða niðurstöðuna einhliða. En hún skapar óhemju mikilvægan diplómatískan vettvang, eykur sýnileika landsins verulega meðal hinna 27 aðildarríkjanna og gefur rödd þess mun meira vægi.

Landfræðileg staða getur orðið styrkleiki

Kýpur sýnir einnig hvernig aðild að ESB getur aukið mikilvægi landfræðilegrar stöðu ríkis.

Kýpur er eyja í austanverðu Miðjarðarhafi, nálægt Miðausturlöndum og Norður-Afríku, og gegnir því mikilvægu hlutverki á landfræðilegum jaðri Evrópu. Þetta gerir Kýpur sérstaklega mikilvægt í umræðum innan Evrópu um Miðausturlönd, fólksflutninga, orkumál og samskipti við Miðjarðarhafsríki.

Þannig getur Kýpur tengt ESB við nágrannaríki sín utan sambandsins og nýtt landfræðilega legu sína til að auka diplómatískt mikilvægi sitt og áhrif

Að nýta stuðning ESB til að tryggja þjóðaröryggi

Skipting eyjarinnar í kjölfar innrásar Tyrklands árið 1974 hefur verið eitt af meginmálum Lýðveldisins Kýpur. Ein af stefnumótandi ástæðunum fyrir því að Kýpur sóttist eftir aðild að ESB var sú trú að með því að færa Kýpurdeiluna inn í evrópskt samhengi mætti styrkja stöðu landsins.

Allt Lýðveldið Kýpur er aðildarríki ESB, þótt löggjöf ESB sé ekki virk á þeim svæðum þar sem stjórnvöld hafa ekki raunveruleg yfirráð.

Þetta þýðir að Kýpurdeilan er ekki lengur eingöngu tvíhliða deila eða svæðisbundið vandamál, heldur hefur hún einnig evrópska vídd. Kýpur getur unnið að pólitískri samstöðu meðal annarra aðildarríkja ESB og fylgt hagsmunum sínum innan stofnana sambandsins. Þetta styrkir diplómatískt svigrúm landsins í viðleitni þess til að binda enda á skiptingu eyjarinnar.

Í víðara samhengi veitir aðild að ESB smáríkjum aðgengi að pólitískum og diplómatískum stuðningi þegar þau standa frammi fyrir óvæntum áskorunum á sviði öryggismála.

Svo hvað?

Í ESB getur land sem hefur innan við 0,25% af íbúafjölda sambandsins lagt til einn af 27 framkvæmdastjórum, tekið þátt í ákvörðunum Evrópuráðsins, kosið Evrópuþingmenn, myndað bandalög við önnur ríki, stýrt samningaviðræðum og nýtt landfræðilega og diplómatíska styrkleika sína til að hafa áhrif á stefnu Evrópu.

Aðild að ESB gerir smáríki ekki sjálfkrafa áhrifameira. Það veltur enn á vilja og getu ríkja til að sinna hagsmunagæslu, beita pólitískri færni, getu til að mynda bandalög og leggja af mörkum uppbyggilegt framlag til heildarinnar.

En aðild skapar tækifæri sem smáríki eiga erfitt með að skapa sér sjálf. Að sitja við borðið gefur ríkjum færi á að að margfalda diplómatísk, pólitísk og stofnanaleg úrræði sem þarf til að tryggja fullveldi sitt og öryggi.

Raunverulegt aðdráttarafl ESB fyrir smáríki felst því í því að þau geta áorkað mun meiru sem hluti af 27 ríkja samstarfi, þar sem unnið er að sameiginlegum hagsmunum, en ef þau standa utan sambandsins.

Höfundur er írskur hagfræðingur búsettur á Íslandi frá árinu 2018. Greinin byggir á samræðum við Tasos Georgiou, fyrrum yfirmann skrifstofu Evrópuþingsins á Kýpur."