Þegar náttúran verður okkur framandi

Hvað gerist þegar forvitið barn kemur með könguló til að sýna fullorðna fólkinu, en það bregst við með öskri og grípur dagblað að vopni? Barnið lærir ekki aðeins að köngulær séu óvelkomnar, það lærir líka að náttúran sé eitthvað sem þurfi að halda í hæfilegri fjarlægð, helst fyrir utan lokaðan glugga.

Ógeð er grunntilfinning sem getur fengið okkur til að forðast skemmdan mat, saur og annað sem gæti borið smit eða valdið veikindum en það sem vekur ógeðið mótast að verulegu leyti af reynslu, uppeldi og menningu. Við fæðumst því ekki með fullmótaðan lista yfir allt sem okkur á að finnast ógeðslegt. Við lærum hann af fólkinu í kringum okkur, af tungumálinu sem það notar og viðbrögðunum sem við sjáum. Börn læra fljótt hvað megi skoða af forvitni og virðingu og hvað eigi að óttast, forðast eða drepa.

Þessi ótti, andúð eða óþægindi gagnvart lifandi náttúru hafa verið kölluð líffælni (e. biophobia). Hún getur birst sem ótti við skordýr og önnur dýr, en líka sem óþol gagnvart mold, villtum gróðri, myrkri og öllu því sem er ekki snyrt, slétt og undir stjórn mannsins.

Í nýlegri kerfisbundinni yfirlitsrannsókn sem birtist í vísindatímaritinu Frontiers in Ecology and the Environment undir heitinu Toward a unified understanding of people’s aversion to nature: biophobia voru teknar saman 196 rannsóknir á líffælni. Höfundarnir benda á að hún fari vaxandi víða um heim og geti haft alvarleg áhrif á heilsu fólks og náttúruvernd. Þetta mynstur virðist tengjast breyttum lífsstíl, minni útivist og aukinni fjarlægð frá náttúrulegu umhverfi. Rannsóknirnar sýna vítahring sem ætti að vekja okkur til umhugsunar.

Þegar við verjum minni tíma í náttúrunni þekkjum við hana síður. Það sem við þekkjum ekki virðist hættulegra en það er. Óttinn veldur því síðan að við forðumst frekari kynni og þannig minnkar þekkingin enn meira. Við hættum að sjá fiðrildi, orma, býflugur og köngulær sem ólíkar lífverur með hvert sitt hlutverk. Þær verða einfaldlega „pöddur“ og við förum jafnvel að líta á þær sem meindýr sem helst þurfi að fjarlægja.

Orðin sem við veljum skipta máli. Þegar við köllum lífveru meindýr hættum við gjarnan að spyrja hvað hún geri, hvers hún þarfnist eða hvort hún hafi gildi í sjálfri sér. Hún verður ekki lengur lifandi vera heldur vandamál sem þarf að fjarlægja. Ógeðið skapar fjarlægð og fjarlægðin gerir eyðinguna auðveldari. Við eigum oft auðveldara með að finna til með hundum, köttum og öðrum dýrum sem við þekkjum náið en með þeim sem skríða, suða eða skilja eftir sig slóð, jafnvel þótt lífið í kringum okkur velti ekki síður á þeim.

Þetta skiptir máli vegna þess að náttúran er ekki aðeins eitthvað sem við njótum í stuttum heimsóknum eða sem umgjörð í daglegu lífi. Dvöl í náttúrulegu umhverfi tengist minni streitu, betra skapi, aukinni hreyfingu og bættri athygli. Börn fá þar rými til að rannsaka, leika, skapa og læra án þess að hvert augnablik sé fyrirfram skipulagt. Náttúran veitir heilanum hvíld en vekur um leið forvitni og undrun.

Náttúran sér okkur líka fyrir hreinu vatni og lofti, frjóum jarðvegi, fæðu, frævun plantna og vernd gegn flóðum, hita og rofi. Þetta er stundum kallað vistkerfaþjónusta. Náttúran sendir okkur engan reikning, en kostnaðurinn verður mikill þegar vistkerfin raskast.

Aftenging okkar frá náttúrunni skaðar því ekki aðeins okkur sjálf. Rannsóknir sýna tengsl milli náinna náttúrutengsla og vilja til að vernda hana. Við verndum síður það sem við þekkjum ekki og enn síður það sem við höfum lært að óttast eða fyrirlíta. Þetta getur leitt til þess að við grípum til skordýraeiturs, ryðjum burt runnum, sláum hvert strá og fjarlægjum dauð tré. Eftir stendur snyrtilegt landslag sem getur verið grænt á litinn en er nánast lífvana.

Fræðsla, villt horn í görðum og breytt viðhorf skipta máli, en duga skammt ef stjórnvöld leyfa áfram notkun skordýraeiturs og eyðingu búsvæða sem ganga á stofna þeirra lífvera sem við erum nýbyrjuð að læra að meta.

Þótt þessi pistill fjalli fyrst og fremst um samband okkar við náttúruna er vert að nefna að sambærileg flokkun hefur einnig verið notuð gegn fólki. Í gegnum söguna hafa hópar fólks verið kallaðir sníkjudýr, rottur, skordýr, faraldur eða smit. Innflytjendum og flóttafólki hefur verið lýst sem „flóði“, „innrás“ eða “smitberum”, gyðingum og Rómafólki sem “sníkjudýrum” og fötluðu fólki sem “byrði á samfélaginu”. Hinsegin fólk hefur verið sakað um að raska „náttúrulegu skipulagi“ eða “spilla öðrum”. Slíkt orðfæri breytir lifandi einstaklingum í ógn og auðveldar að réttlæta útilokun þeirra.

Það er ekki þar með sagt að ótti við köngulær og fordómar gagnvart fólki séu sami hluturinn. En hugsunarmynstrið á bak við útilokunina getur verið keimlíkt: Við skilgreinum eitthvert „við“, setjum hið ókunna fyrir utan það og köllum það síðan óeðlilegt. Kaldhæðnin er sú að náttúran sjálf fylgir sjaldnast snyrtilegum flokkum okkar mannfólksins. Fjölbreytileiki í líkamsgerð, hegðun, tengslamyndun og æxlun finnst um allt lífríkið. Fjölbreytileikinn er ekki undantekning frá náttúrunni heldur eitt af grunneinkennum hennar.

Börn sem alast upp við fátæka og dauðhreinsaða náttúru vita ekki endilega að eitthvað vanti. Fuglarnir sem eru horfnir, fiðrildin sem aldrei komu og blómin sem fengu ekki að vaxa verða ósýnilegur missir. Fátækt lífríki verður hið nýja eðlilega og hver kynslóð sættir sig við aðeins minna en sú fyrri.

Mannfólk stendur samt ekki utan náttúrunnar heldur er hluti hennar. Við höfum þó að mörgu leyti fjarlægst hana í lifnaðarháttum okkar. Leiðin til baka felst ekki aðeins í orðum heldur í smáum augnablikum daglegs lífs, í því að leyfa litlu barni að fylgjast með könguló og sjá hana ekki strax sem ógn, heldur sem lifandi veru sem er bara að reyna að lifa. Að skoða og fræðast áður en við dæmum. Það er ekki aðeins góð leið til að kynnast náttúrunni. Hún gæti líka verið sæmileg leið til að mæta hvert öðru.

Höfundur er grunnskólakennari móðir og amma, listakona og umhverfis- og dýraverndunarsinni.