Nýr sam­félags­sátt­máli: Líf­eyris­sjóðir, banka­kerfi og af­nám verð­tryggingar — raun­hæf leið til stöðug­leika í kjara­samningum og styrkingar láns­hæfis­mats Ís­lands

Íslenskt efnahagskerfi stendur á þremur stoðum sem hafa orðið svo samofnar að enginn hefur þorað að hreyfa við þeim: lífeyrissjóðir, bankakerfi og verðtrygging. Þessi samofnun hefur skapað kerfi sem virðist stöðugt á yfirborðinu en er brothætt undir niðri. Bankar treysta á lífeyrissjóði til fjármögnunar, lífeyrissjóðir treysta á verðtryggingu til ávöxtunar, og heimilin bera áhættuna í formi verðbólgu, vaxtahækkana og óstöðugleika. Þetta er kerfi sem þjónar sjálfu sér, en ekki fólkinu sem á að njóta ávöxtunar lífeyrissjóðanna eða stöðugleika í kjarasamningum.

Ef við ætlum að byggja upp stöðugt hagkerfi til framtíðar, trúverðuga peningastefnu og ef kjarasamningar eiga að byggjast á raunverulegum stöðugleika en ekki skammtímalausnum — þá þarf Ísland nýtt samfélagssamkomulag (þjóðarsátt) . Samkomulag sem losar kerfið úr gildru verðtryggingar, minnkar kerfislega samspil bankakerfisins og lífeyrissjóðanna, og tryggir sjóðsfélögum örugga ávöxtun án þess að heimilin beri byrðina.

Slíkt samkomulag er bæði raunhæft og framkvæmanlegt. Það krefst samstöðu, en ekki fórna. Það krefst einugis skýrra skrefa í rétta átt. Og það krefst þess að lífeyrissjóðirnir taki upp nýtt hlutverk: að vera fjárhagslegur bakhjarl uppbyggingar landsins, í stað þess að vera óbeinn bakhjarl bankakerfisins sem hefur lánað verðtryggð lán, selt til lífeyrissjóða og notað greiðslur beint aftur í að útbúa ný verðtryggð lán ( em verður hringekja).

Afnám verðtryggingar í áföngum — án þess að skaða lífeyrissjóðina

Verðtrygging er ekki náttúrulögmál. Hún er kerfisleg ákvörðun sem var tekin á krepputímum og hefur síðan orðið ósnertanleg vegna þess að lífeyrissjóðirnir byggja á henni stóran hluta ávöxtunar sinnar. En það er hægt að afnema verðtryggingu án þess að skaða sjóðina þ.e. ef það er gert í skrefum.

Fyrsta skrefið er að stöðva nýja verðtryggingu. Ný lán, ný skuldabréf og nýir samningar verða óverðtryggðir. Verðtryggð lán sem til eru halda áfram, en kerfið hættirstækka. Annað skref er að bjóða lífeyrissjóðunum skipti: að skipta verðtryggðum bankabréfum og íbúðalánapökkum í óverðtryggð innviðabréf og langtímabréf ríkisins. Lífeyrissjóðirnir selja bréfin á markaði, í áföngum, og nota andvirðið til að kaupa ný óverðtryggð langtímabréf ríkisins. Þannig færist ávöxtun sjóðanna úr verðtryggðum bankaeignum yfir í öruggar, fyrirsjáanlegar og þjóðhagslega gagnlegar eignir.

Þriðja skrefið er að endurskoða lög um verðtryggingu. Verðtrygging hættir að vera sjálfgefin stoð í fjármálakerfinu. Hún verður undantekning, ekki regla og einvörðungu bundin við Ríkið og langtíma fagfjárfesta. (það liggur inni á Alþingi frumvarp um afnám verðtryggingar)

Nýtt hlutverk lífeyrissjóðanna: fjárhagslegur bakhjarl uppbyggingar landsins

Í dag eru lífeyrissjóðir fjárhagslegur bakhjarl bankakerfisins. Það er óheilbrigt. Sjóðirnir eiga að vera bakhjarl landsins og sjóðseiganda, en ekki bankanna.

Innviðabréf eru lykillinn. Ríkið getur gefið út innviðabréf sem fjármagna vegi, orkukerfi, fjarskipti, húsnæðisuppbyggingu og græna umbreytingu. Lífeyrissjóðirnir verða kjarnakaupendur. Þeir fá stöðuga ávöxtun, ríkið fær fjármögnun án þess að hækka skatta, og kerfisbreytingin verður sjálfsfjármögnuð.

Með þessu færist áhættan frá bankakerfinu yfir í raunhagkerfið. Sjóðirnir verða minna háðir bönkum, minna háðir verðtryggingu og með fjölbreyttari eignasöfn. Þetta ver sjóðsfélaga og styrkir hagkerfið.

Kostnaður ríkisins — og hvernig lífeyrissjóðirnir geta fjármagnað hann

Kostnaður ríkisins við að gefa út innviðabréf og óverðtryggð langtímabréf er hóflegur. Vextir á slíkum bréfum væru líklega 0,5–1,0 prósentustig hærri en á verðtryggðum bréfum. Kostnaður ríkissjóðs væri 3–7 milljarðar króna á ári fyrstu árin. Skiptaferli sjóðanna gæti kostað 1–3 milljarða króna á ári. Kerfisbreytingar og lagabreytingar gætu kostað 0,5–1 milljarð króna á ári.

Heildarkostnaður ríkisins fyrstu fimm árin væri því 4,5–11 milljarðar króna á ári.

Ávinningurinn er hins vegar margfaldur. Lægri vextir til lengri tíma gætu sparað ríkissjóði 10–20 milljarða króna á ári. Aukinn hagvöxtur gæti skilað 15–30 milljörðum króna í auknum skatttekjum. Lægri kostnaður vegna verðtryggðra skulda gæti sparað 5–10 milljarða króna á ári. Heildarávinningur ríkisins gæti því verið 30–60 milljarðar króna á ári.

Og það mikilvægasta: lífeyrissjóðirnir geta fjármagnað stóran hluta kostnaðarins sjálfir, með því að kaupa innviðabréf og langtímabréf ríkisins. Ríkið þarf ekki að bera kostnaðinn. Kerfið fjármagnar sig sjálft.

Hvernig lánshæfismat ríkisins myndi breytast — og sýn erlendra fjárfesta á krónuhagkerfið

Alþjóðlegir matsaðilar (Moody’s, S&P, Fitch) meta ríki út frá fjórum meginstoðum: stöðugleika hagkerfisins, trúverðugleika peningastefnu, fjárhagslegri sjálfbærni ríkissjóðs og gengisáhættu. Afnám verðtryggingar, stöðug verðbólgumæling og innviðafjármögnun lífeyrissjóða myndu styrkja alla þessa stoðir.

Verðbólga yrði fyrirsjáanlegri, vextir lægri og sveiflur krónunnar minni. Ríkissjóður fengi lægra áhættuálag og betri aðgang að erlendum lánamörkuðum. Erlendir fjárfestar myndu líta á krónuhagkerfið sem stöðugra, fyrirsjáanlegra og minna sveiflukennt. Þetta myndi styrkja lánshæfismat ríkisins til langs tíma og lækka vaxtakostnað ríkissjóðs, fyrirtækja og heimila.

Þetta er í raun eina leiðin til að ná varanlegum stöðugleika í krónuhagkerfi — án þess að framselja vald til erlends valds.

Ávinningur fyrir launþega og atvinnulíf — stöðugleikaframlag inn í kjarasamninga.

Éf hef áður skrifað um að taka húsnæðisliðinn út úr neysluvísitölu og reikna (vona)með að það verði gert í samvinnu við aðila vinnumarkaðsins.(skoðunagrein 20. ágúst 2026) í næstu samningum. Með afnámi verðtryggingar og lægri vöxtum í kjölfarið mun lækkun á greiðslubyrði heimila vera um 20–40 þúsund krónur á mánuði. Þetta er stærsta kaupmáttaraukning sem hægt er að gera án þess að hækka laun. Eignamyndun yrði hraðari fyrir húsnæðiskaupendur. Fyrirsjáanleg verðbólga og stöðugir vextir gera langtímasamninga raunhæfa. Atvinnulíf fær lægri rekstrarkostnað, meiri fjárfestingu og betri samkeppnisstöðu.

Þetta er stöðugleikaframlag sem skiptir meira máli en prósentutölur í launahækkunum. Þetta er raunverulegur stöðugleiki sem kjarasamningar geta byggt á.

Tími er kominn til að hætta að tala um stöðugleika með Evru og byrja að byggja hann hann upp með Krónunni.

Nýtt samfélagssamkomulag (þjóðarsátt) um lífeyrissjóði, bankakerfi og afnám verðtryggingar er ekki draumsýn. Það er raunhæf, framkvæmanleg og þjóðhagslega skynsamleg leið til að tryggja stöðugleika í kjarasamningum, vernda lífeyrissjóðsfélaga, styrkja atvinnulíf og lækka greiðslubyrði heimila. Það myndi styrkja lánshæfismat ríkisins, lækka áhættuálag og gera krónuhagkerfið að raunverulegum valkosti til framtíðar.

Íslendingar þurfa ekki að leita í faðm erlends valds til að ná stöðugleika. Við getum byggt hann sjálf og þá með því að endurskipuleggja kerfið á málefnalegan, skynsamlegan og samstilltan hátt.

Þess vegna er nauðsynlegt að ræða þessar breytingar af yfirvegun. Upptaka evru er hins vegar kerfisbreyting sem gæti haft djúpstæð áhrif á framtíðaröryggi landsmanna. Stöðugleiki er ekki aðeins spurning um gjaldmiðil — hann er spurning um sjálfstæði, sveigjanleika og getu til að byggja upp sterkt og sjálfbært kerfi til langs tíma.

Tími er kominn til að gera það og ráðast í aðgerðir.

Höfundur er byggingafræðingur.