Ef börnin eru ekki vanda­málið, hvað er þá að?

Nýjar PISA-niðurstöður liggja fyrir og þær eru verri en nokkru sinni. 44% íslenskra fimmtán ára barna ná ekki grunnviðmiði í lestri. Ekkert land í könnuninni hefur fallið meira síðan 2015 en Ísland.

Þetta eru tölurnar sem allir eru að tala um í dag.

En það er annað í skýrslunni sem fékk mig til að staldra við.

Íslensk börn eru forvitnari en jafnaldrar þeirra innan OECD. Þau leggja frekar meira á sig þegar verkefni þyngjast og þrautseigja þeirra hefur aukist frá síðustu könnun. Þau eru líklegri til að biðja kennarann um hjálp. Færri upplifa skólann sem tímasóun.

Þátttaka foreldra í náminu hefur aukist.

Og 83% barnanna segja kennarann sinn sýna námi hvers og eins áhuga. Meðaltalið innan OECD er 69%.

Þetta er ekki lítið mál.

Börnin vilja læra.

Foreldrarnir eru mættir.

Kennararnir eru að standa sig.

Og samt erum við í frjálsu falli.

Ef fólkið er ekki vandamálið, þá er bara einn staður eftir til að leita á.

Kerfið sem heldur ekki utan um fólkið

OECD hefur ítrekað bent á að íslenska aðalnámskráin sé of víð og markmiðin of óskýr. Á sama tíma veiktum við samræmdar mælingar á því hvort börnin séu í raun að ná tökum á grunnfærninni.

Þá er auðvelt fyrir barn að dragast aftur úr án þess að nokkur sjái það í tíma.

Ofan á það leggst námsgagnaskorturinn sem ég hef skrifað um áður. Þróunarsjóður námsgagna hefur um 39% af því fjármagni sem hann hafði árið 2007. Ísland ver um 8.500 krónum á nemanda í námsefnisgerð á ári. Finnar verja um 30.000 krónum. Um 70% kennara segjast útbúa eigið kennsluefni vegna þess að annað er ekki til staðar.

Nýja könnunin bætir einni tölu við þessa mynd. Fjórðungur nemenda er nú í skólum þar sem kennaraskortur takmarkar kennslu. Fyrir þremur árum var það hlutfall 11%.

Setjið þetta saman og útkoman er kennari sem finnur á sér að barn er að dragast aftur úr, án þess að hafa mælinguna sem sýnir það, efnið til að bregðast við því eða tímann til að gera hvort tveggja.

Umhyggjan sem 83% barnanna finna fyrir kemst ekki alla leið. Hún hefur einfaldlega ekkert til að vinna með.

Bilið sem við megum ekki þegja um

Börn af erlendum uppruna standa verr að vígi og upplifa einna veikasta stuðninginn miðað við önnur ríki. Fjölgun þeirra hefur áhrif á heildartölurnar.

En hún skýrir ekki fallið. Börn með íslensku að móðurmáli hafa líka fallið mikið.

Við þurfum að ná betur utan um báða hópana. Ef barn elst upp á Íslandi og skólinn nær ekki að kenna því nógu góða íslensku, þá er það verkefni sem við eigum að leysa.

Þetta byrjar ekki þegar börnin eru fimmtán

Þegar 44% fimmtán ára barna ná ekki grunnviðmiði í lestri er það lestrarvandi sem smitar út í allt annað nám.

Barn sem á erfitt með að lesa á erfitt með sögu, samfélagsfræði og náttúrufræði, svo fátt eitt sé nefnt. Og síðar með að fóta sig í heimi þar sem hæfileikinn til að afla sér þekkingar upp á eigin spýtur verður sífellt verðmætari.

Grunnfærnin verður til á aldrinum fimm til tíu ára. Það er þar sem verkið er unnið.

Sterkur málþroski í leikskóla. Lestrarvandi fundinn í fyrsta og öðrum bekk. Inngrip strax. Framfarir mældar reglulega. Og ekki hætt fyrr en barnið les af öryggi og lesskilningur þess yfir viðmiðunarmörkum.

Ekki enn eitt átakið

Ég hef skrifað þetta áður og ég ætla að segja það aftur.

Frá aldamótum hefur verið ráðist í að minnsta kosti sjö stór læsisverkefni: Átak í lestri árið 2000. Leið til læsis. Tími til að lesa. Hvítbókina. Þjóðarsáttmálann um læsi og lestrarátak Ævars vísindamanns. Læsisátak Reykjavíkurborgar. Samvinnu um læsi.

Á sama tímabili fór hlutfall barna sem ná ekki grunnviðmiði í lestri úr 15% í 44%.

Ég er ekki að gera lítið úr þessum verkefnum. Á bak við hvert þeirra var gott fólk með góðan ásetning.

En eftir 25 ár með þessa niðurstöðu verðum við að þora að segja það upphátt.

Átak er tímabundið. Lesturinn er það ekki.

Átak hefur upphaf, kynningarherferð, tímabundna fjármögnun og endadagsetningu. Markmiðin voru sjaldnast mælanleg, ekkert stöðumat var gert í upphafi og enginn mældi hvað sat eftir þegar fjármagnið kláraðist. Langflest deyja innan þriggja ára.

Orðið sjálft segir okkur hvað er í vændum. Átak er eitthvað sem maður tekur á sig um stund og leggur svo frá sér. Kannski ættum við einfaldlega að hætta að nota það um menntamál.

Lestur er dagleg iðja í tíu ár, heima og í skóla. Hann eflist ekki með átaki sem klárast.

Þrennt sem þarf að gerast núna

Í fyrsta lagi þarf að mæla fyrr og oftar. Nýtt samræmt námsmat frá MMS er stórt skref og það þarf að nýta til fulls, þannig að skólinn viti stöðu hvers barns löngu áður en PISA segir okkur hana þremur árum síðar.

Við þurfum líka fleiri mælikvarða en þá sem prófin gefa okkur. Stafrænir lestrarleikir mæla hluti sem enginn gat mælt áður: náttúrulegan leshraða barnsins þegar enginn stendur yfir því, hvort það heldur áfram að lesa af fúsum vilja og hversu lengi það helst við efnið. Lesánægja hefur hingað til verið tilfinning kennara og foreldra barna. Hún þarf ekki að vera það lengur.

Í öðru lagi þarf að koma vönduðu og fjölbreyttu íslensku efni í hendur kennara, foreldra og barna, og skapa raunverulegt svigrúm fyrir þá sem eru þegar að þróa lausnirnar.

Það sem vantar er meira af alls konar efni sem vekur áhuga barna á lestri.

Kennarar og foreldrar hafa ekki efni á að bíða í fimm ár. Börnin enn síður.

Í þriðja lagi þarf að fylgja hlutunum eftir lengur en eitt kjörtímabil og mæla árangurinn heiðarlega, líka þegar hann er enginn.

Áherslur menntamálaráðherra á samræmdar væntingar, mælingar og læsi sem undirstöður eru þær réttu. Prófsteinninn verður hvort þær lifa lengur en þrjú ár.

Þetta er hægt

Það er engin ástæða til að örvænta yfir íslenskum börnum.

Við erum 400 þúsund manna þjóð með forvitin börn, foreldra sem vilja taka þátt og kennara sem er ekki sama.

Í svona litlu landi er hægt að mæla stöðu barna snemma, prófa lausnir hratt, sjá hvað virkar og koma því til nánast allra barna landsins á fáum árum. Það er forskot sem stærri þjóðir hafa ekki.

Við vitum hver vandinn er.

Við vitum líka hvað þarf að gera.

Börnin sem taka næstu PISA-könnun eru þegar sest í skólastofurnar.

Þau hafa ekki þrjú ár til að bíða eftir okkur.

Höfundur er faðir þriggja barna og stofnandi Lesa.