Erum við Ís­lendingar hópheimskir?

Ég veit nú ekki hvort „hópheimska“ sé eitthvað nýtt hugtak hjá mér, en ég hef mikið hugsað um þetta fyrirbæri og reynt að afla mér upplýsinga um það.

Spurningin sem ég hef verið að velta fyrir mér er í raun mjög einföld:

Getur hópur ágætlega greindra einstaklinga orðið heimskur sem heild?

Ég held að svarið sé já.

Og stundum finnst mér við Íslendingar sérlega fljótir að detta í þá gryfju.

Við og hinir

Það kemur upp eitthvert mál í þjóðfélaginu. Oft flókið mál sem ætti að kalla á yfirvegun, gagnrýna hugsun og jafnvel ákveðna bið eftir því að staðreyndir skýrist.

En mjög fljótlega gerist eitthvað annað.

Fólk skiptist í tvær fylkingar.

Með og á móti.

Við og hinir.

Góðir og vondir.

Og þegar þessar fylkingar hafa myndast virðist málið sjálft stundum verða aukaatriði.

Fólk ákveður einfaldlega hvorum hópnum það ætlar að tilheyra og tekur síðan við afstöðu hópsins nánast gagnrýnislaust. Það fer ekki fyrst yfir málið. Það spyr ekki hvað sé vitað, hvað sé óljóst, hvaða rök séu sterk og hvaða rök standist illa.

Það virðist miklu frekar spyrja:

Hvorum megin stendur mitt fólk?

Viska fjöldans – og heimska hans

Þetta fyrirbæri er auðvitað ekki nýtt.

Árið 1841 gaf skoski rithöfundurinn Charles Mackay út bókina Extraordinary Popular Delusions and the Madness of Crowds. Þar fjallaði hann um það hvernig heilu hóparnir geta sogast inn í sameiginlega sannfæringu, æsing og hegðun sem einstaklingarnir hefðu ef til vill aldrei tileinkað sér einir og sér.

Rúmlega 160 árum síðar, árið 2004, gaf James Surowiecki út bókina The Wisdom of Crowds. Þar er hins vegar fjallað um hina hliðina: hvernig hópur getur, við réttar aðstæður, komist að betri niðurstöðu en einstakir meðlimir hans.

Þarna liggur merkileg þversögn.

Fjöldinn getur verið vitur.

En hann getur líka verið heimskur.

Og munurinn virðist meðal annars liggja í því hvort einstaklingarnir hugsa sjálfstætt eða hvort þeir fara að fylgja hver öðrum.

Í sálfræði og félagsvísindum eru til ýmis hugtök sem lýsa þessu. Collective stupidity mætti einfaldlega kalla sameiginlega heimsku eða hópheimsku. Groupthink, eða hóphugsun, verður þegar löngunin til samstöðu innan hópsins verður svo sterk að gagnrýnin hugsun veikist. Herding, eða hjarðhegðun, lýsir því þegar fólk fer að fylgja öðrum vegna þess að hinir virðast vera að fara í sömu átt.

Smæð samfélagsins

Þetta finnst mér sérstaklega áhugavert í litlu samfélagi eins og Íslandi.

Við erum fá. Fólk þekkist, tengslin eru náin og skoðanir berast hratt manna á milli. Menn þekkja einhvern sem þekkir viðkomandi, hafa sameiginleg tengsl, tilheyra sama stjórnmálaflokki, sömu starfsstétt eða sama samfélagshópi.

Fylkingarnar myndast því oft mjög hratt.

Og þegar þær eru orðnar til verður jafnframt erfiðara að stíga út fyrir þær.

Sá sem setur spurningarmerki við málstað síns eigin hóps á jafnvel á hættu að vera strax talinn kominn yfir í hinn hópinn.

Þar finnst mér vandinn byrja.

Gagnrýnin hugsun felst nefnilega ekki fyrst og fremst í því að gagnrýna hina.

Hún felst í því að vera tilbúinn að gagnrýna sína eigin afstöðu.

Að leyfa sér að spyrja:

Hvað ef mitt fólk hefur rangt fyrir sér?

Hvað ef sá sem ég er ósammála hefur rétt fyrir sér í einhverju?

Hvað ef málið er einfaldlega flóknara en svo að hægt sé að skipta því niður í tvo hópa?

Við höfum líka sterka tilhneigingu til að leita að upplýsingum sem staðfesta það sem við trúum nú þegar og gera lítið úr upplýsingum sem ganga gegn okkar eigin skoðun.

Þegar hópurinn bætist við verður þetta enn sterkara.

Við fáum stöðuga staðfestingu frá fólkinu í kringum okkur. Við lesum sömu færslurnar, deilum sömu fréttunum, hlustum á sömu raddirnar og endurtökum sömu rökin.

Smám saman verður afstaða hópsins svo sjálfsögð í okkar augum að okkur dettur varla lengur í hug að hún gæti verið röng.

Það merkilega er að þetta hefur ekkert endilega með greind að gera.

Mjög gáfað fólk getur líka lent í þessari gildru.

Reyndar getur gáfað fólk stundum verið sérlega gott í því að smíða vandaðar röksemdir fyrir þeirri niðurstöðu sem það hafði ákveðið fyrirfram að væri rétt.

Þá er greindin ekki lengur notuð til að leita sannleikans.

Hún er notuð til að verja liðið.

Jarðvegur fyrir popúlisma

Og þarna koma popúlísk stjórnmál sterkt inn.

Popúlískir stjórnmálaflokkar þrífast gjarnan vel þegar hægt er að stilla málum upp með einföldum og afgerandi hætti: við gegn hinum, fólkið gegn valdastéttinni, rétt gegn röngu.

Flókin samfélagsmál eru þá soðin niður í einföld slagorð og hálfsannleikur, ýkjur eða jafnvel ósannindi geta fengið mikið vægi ef þau falla vel að þeirri sögu sem hópurinn vill heyra.

Því svarthvítari sem umræðan verður, því auðveldara verður að skipta fólki í fylkingar.

Og þegar fólk er komið í fylkingu þarf ekki lengur að sannfæra það um hvert einstakt mál. Það nægir í vaxandi mæli að sannfæra það um hverjir séu „við“ og hverjir séu „hinir“.

Þetta er að mínu mati ein skýringin á því hvers vegna popúlísk stjórnmálaöfl hafa náð miklu fylgi og sums staðar völdum, bæði í Evrópu og Bandaríkjunum. Þau hafa mörg hver náð góðum tökum á stjórnmálum hins einfalda vals:

Annaðhvort ertu með okkur eða á móti okkur.

En samfélagið er sjaldnast svo einfalt.

Þegar liðið verður mikilvægara en sannleikurinn

Mér finnst þessi svarthvíta hugsun líka oft einkenna íslenska þjóðfélagsumræðu.

Mál fá ekki þá rólegu og gagnrýnu skoðun sem þau þurfa vegna þess að fólk er komið í skotgrafir áður en umræðan er almennilega byrjuð.

Önnur fylkingin ákveður strax að einhver sé sekur.

Hin ákveður að hann sé saklaus.

Önnur ákveður að einhver hugmynd sé stórkostleg.

Hin að hún sé fráleit.

Önnur sér hetju.

Hin sér skúrk.

Og svo hefst slagurinn.

En það virðist stundum gleymast að sannleikurinn þarf alls ekki að vera allur öðrum megin.

Sá sem við styðjum getur haft rangt fyrir sér.

Sá sem við höfum litlar mætur á getur haft rétt fyrir sér.

Og stundum er einfaldlega ekkert vit í því að mynda sér afgerandi skoðun fyrr en meiri upplýsingar liggja fyrir.

Kannski er þetta það sem ég á við með hópheimsku.

Hópheimska verður ekki til vegna þess að fólkið í hópnum sé heimskt.

Hún verður til þegar fólk hættir að hugsa sjálfstætt og fer að hugsa eins og fylking.

Þegar það verður mikilvægara að vera réttum megin en að komast að því hvað sé rétt.

Og þá getur orðið til svolítið merkileg þversögn:

Lítil þjóð getur verið full af greindu og vel menntuðu fólki.

En samt hagað sér stundum ótrúlega heimskulega sem hópur.

Höfundur er landfræðingur og með MBA-gráðu.