Al­vöru eða sér­hæfðir kennarar

Í vikunni sagði mennta- og barnamálaráðherra í viðtali að hún vildi hvetja fólk til að verða „leikskólakennarar og alvöru kennarar“. Orðin vöktu, eðlilega, hörð viðbrögð meðal leikskólakennara. Ráðherra baðst í kjölfarið afsökunar, sagði sér hafa orðið fótaskortur á tungunni og að hún liti „ofboðslega mikið upp til“ stéttarinnar. Hún útskýrði að hún hefði í raun ætlað að hvetja fólk til að verða „kennarar og sérhæfðir kennarar“.

Ég trúi því að afsökunarbeiðnin hafi verið einlæg en ég held að hún hafi, ef eitthvað er, staðfest vandann frekar en að leysa hann. Því útskýringin sjálf að (leikskóla)kennarar eigi að verða „kennarar og sérhæfðir kennarar“ setur leikskólakennara enn fram sem hóp sem stendur fyrir utan þann flokk. Sama tvískiptingin lifir, bara í nýjum orðabúningi: annars vegar eru „kennarar“, hins vegar eru leikskólakennarar sem þurfa að vinna sig inn í þann hóp.

Staðreyndin er sú að leikskólakennarar eru nú þegar bæði kennarar og sérhæfðir kennarar. Í kennaranámi velja þeir ólíkar leiðir og áherslur, meðal annars tengdar yngsta stigi grunnskóla, táknmáli, útinámi, forystu og skólaþróun, fullgildri þátttöku, máli og læsi. Umfram allt sérhæfa þeir sig í námi, þroska og menntun ungra barna, á æviskeiði þar sem lagður er grunnur að máli, hugsun, tilfinningaþroska og félagsfærni. Þetta er ekki minni sérhæfing en hjá öðrum kennarastéttum. Hún er einfaldlega annars eðlis.

Þetta gerist ekki í tómarúmi

Ég skrifa þennan pistil ekki fyrst og fremst til að fordæma einn ráðherra. Ég skrifa hann vegna þess að ég er þessa dagana að undirbúa fyrirlestur um fagmennsku og fagvitund leikskólakennara, þar sem ég fjalla um þá þætti sem móta hvernig fagvitund heillar stéttar verður til: viðhorf, menningarbundin áhrif, söguleg áhrif, hefðir, uppruna stéttarinnar, þjóðfélagsleg áhrif, áhrif stéttarinnar sjálfrar og áhrif stefnumörkunar og stjórnmála. Ummæli ráðherra og ekki síður skýringin sem fylgdi í kjölfarið eru nánast kennslubókardæmi um þetta allt í senn.

Því orð spretta ekki upp úr engu. Þau eiga sér sögulegar og menningarlegar rætur. Leikskólinn var lengi flokkaður sem gæsla frekar en menntun. Fóstrur, eins og starfsheitið var áður, tóku upp starfsheitið leikskólakennarar undir lok síðustu aldar og sameiginleg löggjöf um starfsréttindi kennara á öllum skólastigum er enn yngri. Stéttin er, og hefur alltaf verið, yfirgnæfandi kvennastétt og sú staðreynd hefur sögulega fylgt lægra virðingarstigi og lakari kjörum en hjá öðrum kennarastéttum. Þessi hugsun að leikskólinn sé „fyrsta stigið“ í óeiginlegri merkingu, biðstofa áður en „alvöru“ námið hefst, situr djúpt í samfélaginu. Hún kemur ekki bara fram í tali eins ráðherra. Hún kemur fram í því hvernig við fjármögnum leikskólastigið, hvernig við mönnum það, hvernig við tölum um það í fjölmiðlum og hvernig við hugsum um það sjálf, hvert og eitt.

Þess vegna held ég að rétt viðbrögð séu ekki einfaldlega að krefjast afsökunar og halda svo áfram eins og ekkert hafi í skorist. Rétt viðbrögð eru að nota þetta tækifæri til að skoða af hverju svona ummæli detta svona auðveldlega út úr okkur, ráðherrum jafnt sem almenningi, og hvað þarf til að breyta því. Ráðherra er ekki ein um þessa hugsunarvillu. Hún endurspeglar viðhorf sem eiga sér djúpar rætur í samfélaginu og við þurfum öll bæði vilja og auðmýkt til að vinna okkur út úr þeim. Það gerist með því að staldra við, hlusta og læra.

Leikskólinn er fyrsta skólastigið og þar er lagður mikilvægur grunnur að námi, þroska, líðan og þátttöku barna. Ef við viljum efla íslenskt menntakerfi verðum við því að byrja á því að viðurkenna fagmennsku þeirra sem starfa með börnum á fyrstu árum skólagöngunnar, ekki aðeins í stefnu og lögum heldur einnig í orðum, viðhorfum og verki.

Vöndum okkur í tali

Ég hvet ekki til þess að við eltum uppi hvert einasta mismæli með heift. Ég hvet til þess að við stöldrum við þegar svona ummæli falla, hjá ráðherrum, í fjölmiðlum, í hversdagslegu tali og spyrjum okkur af hverju þau detta svona auðveldlega út úr okkur. Það er ekki vísbending um vonda manneskju. Það er vísbending um viðhorf sem sitja djúpt og sem við þurfum öll, saman, að vinna í að breyta.

Leikskólakennarar eru alvöru kennarar með sérhæfingu. Það er kominn tími til að orðræða okkar og hugsunin sem að baki henni býr endurspegli það.

Höfundur er leikskólakennari, kennaramenntandi og dósent við menntavísindasvið HÍ.