PISA - Viljum við árangur án erfiðisins?

Umræðan um PISA fer fljótt í kunnuglegt far. Niðurstöður birtast, fyrirsagnir verða stórar, stjórnmálafólk leitar skýringa og önnur leita gjarnan að sökudólgum. Símarnir, samfélagsmiðlarnir, foreldrarnir, kennararnir, námsmatið eða jafnvel PISA sjálft. En stóra myndin er bæði einfaldari og flóknari.

PISA hrunið sem var ekki hrun

Námsárangur íslenskra nemenda er slakur miðað við niðurstöður PISA. Ísland er undir meðaltali OECD á öllum þremur meginsviðum PISA. Aðeins 56% nemenda ná grunnhæfni í lesskilningi og 62% í stærðfræði og vísindum. Afburðahópurinn er jafnframt minni en að meðaltali hjá OECD og á hinum Norðurlöndunum. Sykurhúðum það ekkert.

Við eigum samt ekki að tala eins og íslenskt skólakerfi sé í frjálsu falli. Frá síðustu mælingu hefur Ísland ekki fallið hraðar en umheimurinn og í stærðfræði og lesskilningi hefur lækkunin jafnvel verið minni en á hinum Norðurlöndunum. Alvarlegri mynd birtist þegar horft er á áratuginn. Hlutfall íslenskra nemenda sem nær grunnhæfni hefur lækkað um 22 prósentustig í lesskilningi og 13 stig í vísindum. Vandinn er því ekki fyrst og fremst síðasta PISA-prófið heldur langvarandi þróun.

Börnunum líður vel en læra ekki nóg?

Á sama tíma hefur íslenska skólakerfið mikilvæga styrkleika. Nemendum líður almennt vel, þau upplifa að þau tilheyri skólanum, sýna mikla þrautseigju og góða sjálfstjórn í námi og upplifa sterkan stuðning kennara. Þau standa líka sérstaklega vel í námi í stafrænu umhverfi miðað við almenna námslega stöðu sína.

Við stöndum því ekki frammi fyrir kerfi þar sem allt er ónýtt. Þvert á móti höfum við félagslega og mannlega styrkleika sem mörg menntakerfi myndu vilja hafa. Stóra verkefnið er að breyta þeim í meiri námslega hæfni. Lausnin er ekki að fórna vellíðan fyrir árangur heldur byggja meiri námsárangur ofan á vellíðanina.

Gerum við nógu miklar kröfur?

Þar þurfum við líka að þora að ræða námsmenninguna. PISA skiptir nemandann sjálfan nánast engu máli. Engin einkunn fer á vitnisburð, foreldrar fá ekki niðurstöðuna og prófið hefur engar afleiðingar fyrir áframhaldandi nám. OECD hefur sjálft bent á að munur milli landa geti því að einhverju leyti endurspeglað bæði hvað nemendur kunna og hversu tilbúnir þeir eru að leggja sig fram í prófi sem hefur litlar persónulegar afleiðingar.

Þá vakna stærri spurningar en þær sem snúa eingöngu að skólakerfinu. Hvaða væntingar gerir samfélagið til barna og ungmenna? Hversu sjálfsagt þykir að lesa, æfa sig, glíma við eitthvað erfitt og gera sitt besta þótt engin einkunn sé í boði? Er dugnaður í námi félagslega eftirsóknarverður? Hvernig tölum við foreldrar um skólann, kennarana og menntun?

Íslenskir nemendur upplifa færri vitsmunalegar áskoranir í náttúruvísindum en jafnaldrar í mörgum öðrum löndum og fá takmarkaðri tækifæri til vísindalegrar rökræðu og rannsóknarvinnu. Þeir hafa jafnframt mjög litla trú á eigin getu í vísindum.

Kannski höfum við stundum ruglað saman vellíðan og því að ryðja erfiðleikunum úr vegi. Það þarf ekki meiri pressu á börn heldur meiri trú á að þau geti tekist á við krefjandi verkefni.

20 sekúndur til að útskýra einbeitingarvandann

Við segjum að börnin séu of mikið í símanum, athyglistíminn hafi styst, þau vilji allt strax, lesi of lítið og þurfi stöðugt nýtt áreiti. Svo leggjum við símann frá okkur og snúum okkur að stjórnmálunum. Þar þarf boðskapurinn helst að komast fyrir í 20 sekúndna myndbandi, fyrstu þrjár sekúndurnar að grípa okkur og flókið mál að hafa einfalda skýringu, skýran sökudólg og eina lausn.

Við getum varla kennt börnum að kafa djúpt ef samfélagið allt verðlaunar okkur fullorðna fólkið fyrir að skauta á yfirborðinu. Kannski þurfum við því ekki bara símafrí í skólum. Kannski þurfum við stundum TikTok-frí í stjórnmálunum líka.

Eru foreldrar bandamenn eða fagstjórar?

Sama gildir um ábyrgð foreldra. Foreldrar eru mikilvægustu bandamenn skólans. Þeir eiga að sýna náminu áhuga, gera eðlilegar kröfur og styðja við svefn, mætingu, lestur, rútínu og skynsamlega skjánotkun. En þátttaka þarf líka að byggjast á trausti. Það að hafa sjálf gengið í skóla gerir okkur ekki að sérfræðingum í kennslufræði frekar en reynsla okkar af heilbrigðiskerfinu gerir okkur að læknum eða hjúkrunarfræðingum.

Kennarar og stjórnendur þurfa faglegt svigrúm. Börn eru ólík og jöfnuður felst ekki endilega í því að öll geri sama verkefnið, á sama tíma og með sömu aðferð. Eitt barn blómstrar í stærðfræði, annað í tungumálum og það þriðja í listum, verkgreinum, íþróttum eða samskiptum.

Við eigum að gera kröfur til allra barna en kröfurnar þurfa ekki alltaf að líta eins út. Góður skóli þarf sterka foreldra, sterkt fagfólk og svigrúm fyrir börn til að vera ólík.

Læsi verður ekki bætt með blaðamannafundum

Aftur að stjórnmálunum. Þar duga falleg orð skammt. Stjórnvöld tala nú mikið um læsi, íslensku, námsmat og bættan námsárangur. En ef læsi er ein stærsta menntunaráskorun þjóðarinnar verður sóknin líka að sjást í fjárveitingum. Aðeins um 0,4% af kostnaði við skyldunám fer í gerð og kaup námsefnis hér á landi, samanborið við um 1,5–4% á Norðurlöndum, og fjármögnun þróunar og útgáfu námsefnis hefur rýrnað verulega að raunvirði.

Kennarar eiga ekki að þurfa að smíða menntakerfið sjálfir á kvöldin. Þeir þurfa vönduð námsgögn, faglegan stuðning, endurmenntun og tíma til kennslu. Við þurfum jafnframt að styrkja fagþekkingu kennara og skólastjórnendur sem faglega leiðtoga.

Ef læsi er stærsta áskorunin, hvar er þá læsisátakið í krónum talið?

Stefna sem birtist aðeins í ræðum er ekki sókn.

Hættum að leita að töfralausninni

Við vitum hvað þarf að gera. Byrja fyrr með læsi og gera það að sameiginlegu verkefni frá leikskóla og í gegnum allt grunnskólastigið. Setja skýrari væntingar um hvað nemendur eiga að kunna og grípa fyrr inn í þegar börn dragast aftur úr. Auka vitsmunalega áskorun svo nemendur þurfi oftar að útskýra, rökstyðja, bera saman heimildir og leysa ókunn verkefni. Efla þarf fagþekkingu kennara, bæta námsgögn og styrkja íslenskukennslu barna með erlendan bakgrunn. Tryggja námsfrið, góða mætingu og skynsamlega símastjórnun. Nota gervigreind og tækni til að hjálpa nemendum að hugsa frekar en að taka hugsunina af þeim.

Sérstaklega þarf að ná utan um þann stóra hóp sem nær ekki grunnhæfni. Um 28% íslenskra nemenda eru undir grunnhæfni á öllum þremur meginsviðum PISA. Þar duga almenn markmið ekki. Þau börn þurfa markvissa kennslu, meiri tíma, sérfræðiaðstoð og eftirfylgni.

Síðan þarf þolinmæði. Menntakerfi batnar ekki með nýju átaki á tveggja ára fresti. Velja þarf fá og skýr markmið, til dæmis læsi, stærðfræðigrunn, íslensku og kennslugæði, fjármagna þau almennilega og fylgja þeim eftir í átta til tíu ár.

Ekki kenna börnunum að vinna PISA

PISA 2025 er gríðarstór alþjóðleg rannsókn og vegna smæðar þjóðarinnar á Íslandi er reynt að ná til nánast alls árgangsins. Af 5.083 gjaldgengum íslenskum nemendum tóku 3.974 þátt og 134 af 137 grunnskólum. Í stærri ríkjum eru hins vegar valin úrtök sem standa fyrir miklu stærri hópa.

Það gerir samanburðinn hvorki rangan né ósanngjarnan en minnir okkur á að PISA-stig er ekki einkunn sem þjóð fær á prófi. Það er mæling og ein mikilvæg vísbending um stöðu flókins menntakerfis.

Við getum því endalaust rætt mælistikuna, framkvæmdina og samanburðinn. En það má ekki verða leið til að forðast aðalatriðið.

PISA er ekki vandamálið. PISA bendir á viðfangsefnið

Verkefnið er ekki að kenna börnum að taka PISA-próf. Við þurfum að byggja skóla og samfélag þar sem börn lesa meira, hugsa dýpra, glíma við erfið verkefni og finna að það skiptir máli að leggja sig fram. Til þess þarf góða kennara, sterka stjórnendur, foreldra sem eru bandamenn skólans og stjórnvöld sem fjármagna það sem þau segjast ætla að gera. En það þarf líka samfélag sem sýnir í verki að þekking, þrautseigja og menntun séu verðmæti.

Við þurfum ekki að láta öll blómin verða eins. Við þurfum að skapa jarðveg þar sem þau geta öll vaxið og gera kröfu um að þau fái raunverulegt tækifæri til þess.

Við þurfum ekki að læra betur á PISA. Við þurfum að gera betur fyrir börn og ungmenni. Við þurfum samfélag sem er enn betra í að mennta nemendur. Við getum ekki krafist meira af börnunum fyrr en við erum tilbúin að krefjast meira af okkur sjálfum.

Höfundur er kennari og skólastjórnandi