Há­skóla­menntun á út­sölu! Tombóluprís – allt á að seljast.

Undir stjórn Fidel Castro var lögð gríðarleg áhersla á að mennta lækna á Kúbu og fá lönd höfðu hlutfallslega fleiri lækna. Laun þeirra voru þó afskaplega lág í alþjóðlegum samanburði. Hugmyndafræðin hjá stjórn Castro var sú að í stað umbunar í formi launa átti ávinningurinn að felast í tækifærinu til að fá að menntast, virðingu samfélagsins og gleðinni yfir að fá að þjóna almenningi. Raunveruleikinn varð þó sá að margir nýttu hvert tækifæri til að stinga af fyrir betri kjör og tækifæri erlendis.

Endurómur þessarar hugmyndafræði heyrist stundum hér á landi og má þá skilja að það séu svo mikil lífsgæði að fá yfir höfuð að sækja háskóla að það eitt og sér sé nægileg umbun. Það sé argasta frekja og skortur á samkennd með öðrum að telja sig eiga rétt á að njóta þess í launaumslaginu.

Í sumum háskólagreinum duga ævitekjurnar ekki til að vinna upp tekjutapið sem verður meðan á námi stendur. Í öðrum er arðsemin jákvæð en lítil, og hefur farið hratt minnkandi. Nýleg rannsókn Hagfræðistofnunar sýnir að arðsemi bæði grunnnáms og meistaranáms háskóla hefur helmingast frá fjármálakreppunni og er nú með því minnsta sem þekkist.

Hlutfall ungs fólks með háskólamenntun hér á landi er undir meðaltali OECD og staðan er sérstaklega slæm hjá ungum körlum. OECD hefur ítrekað bent á að aukin menntun stuðli að meiri framleiðni, meiri nýsköpun, hraðari tæknivæðingu og sterkari hagvexti til lengri tíma. Þegar einstaklingar sjá ekki lengur fjárhagslegan ávinning af menntun fækkar þeim sem leggja langskólanám fyrir sig. Þá verður skortur á sérfræðingum, framleiðni minnkar og samkeppnishæfni þjóðarinnar veikist. Þegar launalegur ávinningur af menntun er orðinn svo lítill að það tekur áratugi eða jafnvel starfsævina á enda að jafna stöðuna er háskólanám ekki lengur fjárfesting heldur fjárhagsleg áhætta. Þessi þróun sendir þau skilaboð að sérþekking sé ekki lengur verðmæt. Slíkt hefur afleiðingar til lengri og skemmri tíma.

Fórnarkostnaðurinn við háskólanám felst ekki aðeins í skólagjöldum, bókakostnaði, dýrum námslánum eða hættunni á að festast á húsaleigumarkaði. Á meðan á námi stendur eru nemar almennt ekki í fullri virkni á vinnumarkaði og því launalausir eða launalitlir á sama tíma og þeir dragast aftur úr í söfnun lífeyris og annarra réttinda. Á húsnæðismarkaði er þeim einnig refsað þar sem ungt fólk sem lokið hefur háskólanámi hefur sjaldnast komið sér upp eigin húsnæði eða safnað fyrir útborgun, að ógleymdu greiðslumatinu sem erfitt getur verið að standast.

Einstaklingur sem fer beint til starfa á unga aldri getur verið búinn að afla sér mikilla tekna, greiða í lífeyrissjóð, safna í útborgun fyrir húsnæði og byggja upp starfsreynslu þegar jafnaldri hans útskrifast úr háskólanámi. Sá síðarnefndi byrjar feril sinn mörgum árum á eftir og þarf að treysta á hærri laun til að vinna upp þetta forskot.

Þetta hefur áhrif á ákvarðanir ungs fólks. Þau sem standa frammi fyrir vali á milli þess að fara strax út á vinnumarkaðinn eða verja mörgum árum í háskóla leggja ekki eingöngu á vogarskálina áhuga sinn á að afla sér menntunar. Þau meta einnig fórnarkostnaðinn og horfa á framtíð sína, tekjur, möguleikana á að koma sér þaki yfir höfuðið og þar fram eftir götunum. Ef þau sjá fram á lítinn launamun fyrir og eftir útskrift verður sífellt erfiðara að réttlæta námið.

Kúbverska leiðin sýnir hvert það getur leitt þegar menntun er lofuð í orði en vanmetin í reynd. Fólkið leitar þangað sem menntun þess er metin að verðleikum og samfélagið sem kostaði menntunina situr eftir með reikninginn. Ísland hefur ekki efni á því. Menntun er ekki munaður sem útskrifað fólk á að vera þakklátt fyrir að hafa fengið að njóta. Hún er fjárfesting í framtíð þjóðarinnar.

Höfundur er formaður Félags háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins (FHSS)