Septem­ber án niður­stöðu

Snemma í mars sl. varð ljóst að forsendur kjarasamninga væru ekki eins líklegar til að halda og almennt hafði verið talið. Verðbólga var á uppleið. Gjaldskrár hins opinbera höfðu hækkað, verðhækkanir fyrirtækja voru svo gott sem daglegt brauð og ekkert bólaði á langþráðri tiltekt í húsnæðismálum, sem eru stærsti orsakavaldur verðbólgunnar. Bandaríkin og Ísrael höfðu hafið ólöglegt árásarstríð gegn Íran. Forsendur kjarasamninga voru líklegar til að bresta óháð olíuverðhækkunum og að þeim meðteknum var ljóst að skellur haustsins gæti orðið enn harkalegri en ella. Strax og þessi staða varð ljós, nánar tiltekið 10. mars sl., hófst formlega samstarf VR, LÍV og Fagfélaganna um forsendur kjarasamninga, við vissum að staðan kallaði á góðan undirbúning og samheldni.

Klukkan tifar enn

Við hófum strax að kalla eftir aðgerðum til að bregðast við stöðunni. Að undirlagi okkar og Félags íslenskra bifreiðaeigenda leiddi ríkisstjórnin í lög framsækið verðþak á olíu og varði þannig heimili landsins fyrir margþættum áhrifum olíuverðhækkana. En lítið gekk að ná fram árangri á öðrum vígstöðvum og enn héldu verðhækkanir áfram að lita vísitölumælingarnar mánuð eftir mánuð og stjórnvöld héldu að sér höndum. Þetta var bagalegt, því að okkar mati hefði mátt ráðast í aðgerðir snemmsumars sem hefðu haft sýnileg áhrif og þannig liðkað fyrir að kjarasamningar gætu haldið. Í grein okkar „Sumar án aðgerða“ sem birtist á Vísi snemma í ágúst fórum við yfir þessa stöðu, en þá beindist athygli stjórnmálamanna og kjósenda öðru fremur að þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB. Á meðan tifaði klukkan á vinnumarkaði. Og hún tifar enn.

Síðan þá hefur lítið vatn runnið til sjávar. Olíuverðþakið féll úr gildi án nokkurra aðgerða. Áhrifin af því hafa nú þegar birst í verðbólgutölum og munu ferðast þaðan í gengum alla verðtryggingarspíralana og inn í húsnæðiskostnað fólks. Ríkisstjórnin lagði fram fjárlagafrumvarp sem er eins og gert til að viðhalda verðbólgu og auka álögur á launafólk en nú hefur komið fram að það var hluti af einhvers konar vanhugsaðri leikjafræði.

Fyrst þarf að viðurkenna vandann

VR, LÍV og Fagfélögin hafa sent bréf á verðmótandi fyrirtæki og sveitarfélög og óskað svara um skuldbindingar þeirra gagnvart kjarasamningum. Í ljós hefur komið að fæst þeirra töldu sig yfirleitt bera einhverjar skuldbindingar gagnvart gildandi kjarasamningum, þrátt fyrir undirritaðar yfirlýsingar um að nú ættu allir að leggjast á árarnar. Sum fyrirtækjanna hafa þó risið undir ábyrgð núna og frá sveitarfélögunum berast líka jákvæðar fréttir um vilja til að stilla gjaldskrárhækkunum raunverulega í hóf. Eftir standa spjótin á ríkisstjórn og Alþingi þegar kemur að fjárlagafrumvarpinu. En vandinn er að ekkert að þessu mun vera í hendi fyrir 8. október sem er frestur stéttarfélaganna til að segja upp samningum.

Það hefur verið einörð afstaða okkar hjá VR, LÍV og Fagfélögunum að ekki sé hægt að endurnýja sömu loforð og gefin voru árið 2024. Launafólk hefur verið svikið og ef byggja á upp traust í kjölfar sviksemi hlýtur að vera nauðsynlegt að byrja á að viðurkenna vandann og gangast við því sem hefur átt sér stað. Við höfum kallað eftir slíkri viðurkenningu í formi leiðréttingar til handa launafólki sem hefur setið eitt að árum. Þar höfum við horft til þess að kjarasamningbundnar launahækkanir stórra hópa okkar félagsfólks hafa verið undir verðbólgu og að þjónusta hefur verið skert við barnafólk sem átti sérstaklega að standa vörð um í gegnum verðbólgutíma. Þetta þýðir í reynd að raunlaun fólks hafa lækkað á sama tíma og húsnæðiskostnaður fjölda heimila hefur snaraukist og púsluspil barnafjölskyldna orðið erfiðara. Þetta er ekki það sem um var samið.

Boltinn er hjá SA

Samtök atvinnulífsins hafa gefið út að þau hyggist ekki koma til móts við launafólk með þeim hætti sem við höfum farið fram á. Engu að síður telja þau farsælast að kjarasamningar haldi gildi sínu og talað hefur verið um að nauðsyn þess að „hafa trú á verkefninu“, það er að ná niður vöxtum og verðbólgu, líkt og stefnt var að við undirritun samninga árið 2024.

VR, LÍV og Fagfélögin hafa ítrekað áréttað vilja félaganna til að kjarasamningar haldi, en þó ekki þannig að launafólk haldi áfram að borga brúsann á meðan aðrir hópar eru í vari. Af virðingu við ósk SA um að „gefast ekki upp á verkefninu“ höfum við gert lokatillögu til lausnar á vandanum með það fyrir augum að kjarasamningar haldi. Við erum ekki tilbúin til að festa félagsfólk inn í áframhaldandi kjaraskerðingum og höfum því lagt til að kjarasamningar haldi en með tveimur nýjum forsenduákvæðum, annars vegar í mars og hins vegar í september. Um áramót mun skýrast hvort aðgerðir fyrirtækja beri árangur og hvort ríki og sveitarfélög standi við sitt þegar kemur að gjaldskrárhækkunum. Gangi það eftir ætti verðbólga að ganga niður og þá geta kjarasamningar runnið sitt skeið til enda. En verði það svo að stjórnvöld og fyrirtæki halli sér aftur á meðan launafólk situr uppi með Svarta Pétur verða stéttarfélögin að hafa útgönguleið úr samningunum. Tillögur um ný forsenduákvæðin miða við þetta og nú kemur í ljós hvort Samtök atvinnulífsins hafa raunverulega trú á verkefninu.

Boltinn er hjá SA.

Halla Gunnarsdóttir, formaður VR.

Jakob Tryggvason, formaður RSÍ.

Andri Reyr Haraldsson, varaformaður RSÍ og formaður FÍR.

Eiður Stefánsson, formaður LÍV.

Gunnar Sigurðsson, formaður VM.

Óskar Hafnfjörð Gunnarsson, formaður MATVÍS.