Þegar allt verður þjónusta

Ein hugsun virðist verða sífellt algengari í samfélaginu:

„Ég borga fyrir þetta.“

Stundum er hún fullkomlega eðlileg. Ef ég kaupi vöru eða þjónustu á ég rétt á að gera ákveðnar kröfur.

En hvað gerist þegar sama hugsun færist yfir á aðra hluta samfélagsins?

Skólann. Leikskólann. Heilbrigðiskerfið. Háskólann. Menninguna.

Hvenær hættum við að vera borgarar og urðum við að viðskiptavinum?

Réttindi og kröfur

Foreldrar eiga auðvitað að gera kröfur til skóla og leikskóla. Þeir eiga rétt á að börnin þeirra séu örugg, þeim sé sýnd virðing og þau fái góða menntun og umönnun.

Sjúklingur á rétt á góðri heilbrigðisþjónustu og nemandi á rétt á vandaðri kennslu.

En réttindi og neytendahugsun eru ekki alveg sami hluturinn.

Skóli er ekki veitingastaður þar sem hver og einn pantar nákvæmlega það sem hann vill. Kennari ber ábyrgð á mörgum nemendum, ekki aðeins einum. Heilbrigðiskerfi þarf að forgangsraða eftir þörf, ekki eftir því hver talar hæst.

Í samfélagi höfum við ekki aðeins réttindi.

Við höfum líka ábyrgð hvert gagnvart öðru.

Þegar manneskjan hverfur

Ég hef unnið lengi með fólki og stundum velti ég fyrir mér hvað gerist þegar við hættum að sjá manneskjuna hinum megin.

Kennarinn verður sá sem á að leysa vandamálið.

Starfsmaður leikskólans sá sem á að uppfylla væntingar okkar.

Hjúkrunarfræðingurinn sá sem á að sinna okkur.

Við sjáum hlutverkið en gleymum stundum manneskjunni.

Kannski er ein af afleiðingum neytendasamfélagsins sú að við venjumst því að spyrja sífellt oftar:

„Hvað fæ ég út úr þessu?“

Það er eðlileg spurning í verslun.

En hún verður varasöm ef hún verður mælikvarði á öll mannleg samskipti.

Þegar tónlistin verður að vöru

Þessi hugsun nær líka inn í menninguna.

Tökum tónlist sem dæmi.

Tónlist hefur alltaf verið atvinnugrein. Plötur voru seldar, tónleikar þurftu áhorfendur og listamenn þurftu að ná til fólks.

En tónlist hefur líka talað um ást, missi, uppreisn, einmanaleika, samfélagið, drauma og hugsjónir. Listamaður þurfti að finna sína eigin rödd. Oft fólst styrkurinn einmitt í því að vera öðruvísi.

Í dag veit tónlistariðnaðurinn meira en nokkru sinni um okkur. Hvað við hlustum á, hverju við sleppum, hvað við deilum og hvað heldur athygli okkar.

Það skapar freistingu: Ef við vitum hvað virkar, hvers vegna ekki að framleiða meira af því?

Það sem verður vinsælt verður fyrirmynd að því næsta.

Ég er ekki að segja að tónlist hafi verið betri áður. Frumlegir og hæfileikaríkir listamenn eru auðvitað enn til.

En hvað gerist þegar markaðurinn umbunar helst því sem líkist því sem þegar hefur náð árangri?

Við höfum aldrei haft aðgang að jafn mikilli tónlist.

Samt er hætta á að við fáum sífellt meira af því sem við þekkjum nú þegar.

Og hvernig eigum við þá að uppgötva eitthvað sem við vissum ekki að við gætum elskað?

Þarf allt að laga sig að okkur?

Kannski er sami þráðurinn í þessu öllu.

Við viljum skóla sem mætir þörfum okkar, heilbrigðiskerfi sem bregst hratt við, tækni sem lærir óskir okkar og tónlist sem passar smekk okkar.

Það er skiljanlegt.

En ef allt í kringum okkur þarf stöðugt að laga sig að því sem við viljum nú þegar, hvað verður þá um það sem ögrar okkur?

Kennarann sem segir okkur eitthvað sem við viljum ekki heyra.

Listina sem við skiljum ekki strax.

Tónlistina sem þarf meira en nokkrar sekúndur til að ná til okkar.

Samtalið þar sem við þurfum að hlusta í stað þess að fá eigin skoðanir staðfestar.

Kannski þurfum við ekki alltaf heim sem þekkir óskir okkar betur.

Kannski þurfum við stundum heim sem kemur okkur á óvart.

Viðskiptavinur eða borgari?

Ég tek líka eftir þessari hugsun hjá sjálfum mér.

Það er auðvelt að hugsa: Ég borga skatta. Ég borga fyrir þetta. Ég á rétt á þessu.

Og stundum er það alveg rétt.

En samfélag er ekki fyrirtæki sem við kaupum áskrift að.

Við erum ekki aðeins viðskiptavinir þess. Við erum þátttakendur í því.

Við megum spyrja hvað samfélagið geri fyrir okkur.

En stundum verðum við líka að spyrja hvað við gerum fyrir samfélagið.

Kannski liggur munurinn þar.

Viðskiptavinurinn spyr:

„Hvað fæ ég?“

Borgarinn þarf líka að spyrja:

„Hvað legg ég af mörkum?“

Og samfélag verður seint gott ef við gleymum þeirri spurningu.

Höfundur er skáld, rithöfundur og þýðandi.