Vill ráð­herra veikja líf­eyris­kerfið?

Stjórnir SL lífeyrissjóðs og Almenna Lífsverks hafa lagt til sameiningu sjóðanna og fjármála- og efnahagsráðherra hefur með undirritun viljayfirlýsingar lýst stuðningi við þær lagabreytingar sem sameiningin krefst. Málið snýst hins vegar um miklu meira en sameiningu tveggja lífeyrissjóða; áformin fela í sér grundvallar breytingu á lífeyrissjóði sem gegnir lögbundnu hlutverki við að fylgja eftir skyldutryggingu lífeyrisréttinda og mun færa verulegan hluta skylduiðgjalds úr samtryggingu yfir í séreign. Sú tilfærsla breytir samsetningu og eðli tryggingaverndar sem sjóðfélagar njóta og getur haft umtalsverð áhrif á lífeyrisgreiðslur til framtíðar. Með stuðningi sínum við áformin styður ráðherra því ekki aðeins sameiningu sjóða heldur kerfisbreytingu sem gengur bæði gegn þeirri meginskipan lífeyrismála sem aðilar vinnumarkaðarins hafa byggt upp og gegn kjarasamningi ASÍ og SA um lífeyrismál.

Sameiginleg ábyrgð

Aðilar vinnumarkaðarins hafa um áratugaskeið borið meginábyrgð á mótun íslenska lífeyriskerfisins. Kerfið byggir á skylduaðild, sjóðssöfnun og samtryggingu og hefur sjálfbærni að leiðarljósi. Með því að semja um iðgjöld og fyrirkomulag réttindamyndunar hefur markmiðið verið að tryggja launafólki ævilanga afkomu og sameiginlega tryggingavernd án þess að skapa óhóflega byrði á ríkissjóð eða komandi kynslóðir.

Ef stjórnvöld vilja hverfa frá þeirri stefnu og færa stærri hluta skyldubundins lífeyrissparnaðar úr samtryggingu yfir í einstaklingsbundna séreign er það grundvallarbreyting á íslenska lífeyriskerfinu. Slíka breytingu á að ræða sem slíka. Hún mun rýra þá tryggingavernd sem meginþorri launafólks nýtur nú um stundir og verkalýðshreyfingin mun vinna gegn slíkri þróun af öllu afli.

Alþýðusamband Íslands gerði fjármála- og efnahagsráðherra grein fyrir fyrirvörum sínum við áformin. Rétt er að vekja sérstaka athygli á þeim sjónarmiðum nú þar eð kosning meðal sjóðfélaga Almenna Lífsverks um sameininguna fór fram í síðustu viku. Í SL lífeyrissjóði er málið í höndum stjórnar sjóðsins. Sameiningin er hins vegar jafnframt háð lagabreytingum á Alþingi og getur því ekki orðið eingöngu með ákvörðun stjórna sjóðanna tveggja. Ríkisstjórn og Alþingi taka beina afstöðu til sameiningarinnar með lagasetningu áður en til hennar kemur.

Einstakt hlutverk SL lífeyrissjóðs

SL lífeyrissjóður, áður Söfnunarsjóður lífeyrisréttinda, gegnir sérstöku hlutverki innan íslenska lífeyrissjóðakerfisins. Sjóðnum er lögum samkvæmt ætlað að taka við og innheimta iðgjöld þeirra sem ekki hafa fullnægt skyldutryggingu sinni hjá öðrum lífeyrissjóði eða þegar ekki liggur fyrir til hvaða sjóðs iðgjald eigi að renna.

Þetta hlutverk greinir SL lífeyrissjóð frá öðrum sjóðum og skiptir þess vegna sköpum þegar stjórnskipan hans og framtíðarfyrirkomulag eru til umræðu.

Íslenska lífeyriskerfið byggir á þremur grunnstoðum: skylduaðild, sjóðssöfnun og samtryggingu. ASÍ hefur lagt ríka áherslu á að samtryggingin sé grunnur kerfisins. Séreign getur verið mikilvæg viðbót, en hún gegnir öðru hlutverki og getur aldrei komið í stað þeirrar sameiginlegu og ævilöngu tryggingaverndar sem felst í almennu samtryggingarkerfi.

Þarna liggur kjarni málsins.

Uppbygging réttinda í sjóðunum tveimur er mjög ólík. Hjá SL rennur skylduiðgjaldið í samtryggingu. Samkvæmt fyrirliggjandi tillögu yrði réttindamyndun í sameinuðum sjóði hins vegar með þeim hætti að tæpur helmingur iðgjaldsins rynni í séreign.

Fyrir sjóðfélaga SL snýst málið því ekki aðeins um rekstrarfyrirkomulag heldur um sjálfa uppbyggingu lífeyrisréttinda þeirra og þá tryggingavernd sem þeim fylgir.

Sú breyting gengur þvert á gildandi fyrirkomulag á nánast öllum íslenskum vinnumarkaði. Hún gengur gegn því fyrirkomulagi sem kveðið er á um í kjarasamningi ASÍ og SA um lífeyrismál og því fyrirkomulagi sem gildir í kjarasamningsbundnum lífeyrissjóðum opinberra starfsmanna.

Þegar minni hluti iðgjaldsins rennur í samtryggingu minnkar að sama skapi sú tryggingavernd sem á henni byggist. Þar er um að ræða ævilangan ellilífeyri, tekjutengdan örorkulífeyri og rétt til maka- og barnalífeyris. Ef til slíkrar breytingar á að koma þarf um hana skýra og efnislega umræðu á forsendum hagsmuna sjóðfélaganna.

Lítið hefur farið fyrir umræðu um sérstakt hlutverk SL og þann grundvallarmun sem er á uppbyggingu réttinda í sjóðunum tveimur. Sameiningin virðist að þessu leyti hafa orðið markmið í sjálfu sér.

Erfitt er að sjá fyrir sér að sameining hefði komið til greina fyrir Almenna Lífsverk ef niðurstaðan hefði verið sú að réttindamyndun sjóðsins yrði færð að fyrirkomulagi SL og allt skylduiðgjaldið rynni framvegis í samtryggingu.

Hvers vegna á þá að teljast sjálfsagt að SL færist í hina áttina?

Vill ríkisstjórnin kerfisbreytingu?

Fjármála- og efnahagsráðherra hefur ekki aðeins fylgst með málinu úr fjarlægð. Hann hefur undirritað viljayfirlýsingu um að beita sér fyrir þeim lagabreytingum sem þarf svo sameiningin geti orðið að veruleika.

Þá hlýtur að vakna spurning um hvort ríkisstjórnin hafi í raun mótað nýja stefnu í lífeyrismálum. Vill ríkisstjórnin færa stærri hluta skyldubundins lífeyrissparnaðar úr samtryggingu yfir í séreign? Vill hún draga úr vægi þeirrar sameiginlegu tryggingaverndar sem íslenska lífeyriskerfið byggir á og er meginstyrkleiki kerfisins?

Ef svo er, á að segja það skýrt og taka efnislega umræðu um þá stefnubreytingu við aðila vinnumarkaðarins og almenning. Grundvallarbreyting á íslenska lífeyriskerfinu getur aldrei orðið hliðarafurð sameiningar tveggja lífeyrissjóða.

Grunnspurningar um lífeyriskerfið

Fyrirhuguð sameining SL lífeyrissjóðs og Almenna Lífsverks snýst því um meira en rekstur og mögulega hagræðingu tveggja lífeyrissjóða. Hún vekur grundvallarspurningar um þróun íslenska lífeyriskerfisins, hlutverk samtryggingar og ábyrgð stjórnvalda á því að standa vörð um grunnstoðir kerfisins. Áður en lengra er haldið þarf að svara því hvers vegna breyta eigi sérstöku hlutverki SL og uppbyggingu réttinda sjóðfélaga hans.

Sameining lífeyrissjóða er einskis virði ef verðið er minni tryggingavernd fyrir sjóðfélagana og veikara lífeyriskerfi fyrir samfélagið allt. Grunnstoðir lífeyriskerfisins eiga að ráða för.

Höfundur er forseti Alþýðusambands Íslands (ASÍ).