Hvíti stafur menningarinnar

Dagur Hvíta stafsins, alþjóðlegur baráttu- og vitundardagur blindra og sjónskertra, er haldinn 15. október ár hvert.

Tilgangur dagsins er að vekja athygli á mikilvægi hvíta stafsins sem hjálpartækis og að beina athyglinni að hagsmunamálum blindra og sjónskertra, sérstaklega í tengslum við aðgengi, sjálfstæði og virka samfélagslega þátttöku.

Hvíti stafurinn verður þannig táknmynd fyrir önnur hjálpartæki og þjónustu sem opnar aðgengi fyrir blinda og sjónskerta að menntun, atvinnu, menningu og listum svo eitthvað sé nefnt.

Eitt af þessum mikilvægu atriðum er aðgengi að bókmenntum á aðgengilegu formi sem hentar hverjum og einum. Um langa hríð var veruleiki leshamlaðra sá að fara algerlega á mis við hið prentaða orð. En þetta breyttist í aðdraganda og við stofnun Blindrabókasafnsins árið 1982. Framan af var notendahópurinn takmarkaður við blinda og sjónskerta en í tímans rás hafa aðrir hópar sem glíma við leshömlun bæst við. Tilvist Blindrabókasafnsins hefur þannig opnað heim bókmenntanna fyrir lesblindum sem nú orðið eru í miklum meirihluta notenda. Í framhaldi af þeim breytingum var nafni safnsins breytt í Hljóðbókasafn Íslands.

En það breytir ekki þeirri staðreynd að dyggustu notendur safnsins eru blindir og sjónskertir sem nota safnið langmest. Þannig er fjöldi útlána p.r. einstakling í þeim hópi vel ríflega tvöfalt hærri en hjá öðrum notendum safnsins. Það er líka ljóst að eldri notendur eru mun duglegri við að nýta sér safnið og þar með háðari þessari þjónustu sér til afþreyingar og yndisauka.

Útlán til blindra og sjónskertra notenda sem eru eldri en 70 ára eru meira en þrefalt hærri en meðalútlán til allra notenda. Það endurspeglar mikilvægi þjónustunnar fyrir þennan hóp umfram aðra.

Það hefur líka sýnt sig í könnunum á meðal félagsmanna Blindrafélagsins að aðgangur að Hljóðbókasafninu er metinn á meðal þess mikilvægasta sem blindu og sjónskertu fólki stendur til boða.

Það má því með sanni segja að Hljóðbókasafn Íslands sé sannkallaður Hvíti stafur menningarinnar fyrir blint og sjónskert fólk, lykillinn að fjársjóðskistu bókmenntanna og þeirri lífshamingju sem þær veita.

Með þetta í huga er ekki að undra að ákvörðun menningar, háskóla og nýsköpunarráðherra um að láta Hljóðbókasafnið hverfa inn í Landsbókasafn Íslands – háskólabókasafn og koma því þar fyrir uppi á hanabjálka, mæti mikilli tortryggni og fálæti blindra, sjónskertra og lesblindra notenda sem treysta á þjónustuna.

Hafa ber í huga að hljóðbókasafnið er ekki safn í hefðbundnum skilningi heldur framleiðslueining sem umbreytir bókum í aðgengilegt form fyrir fólk sem á erfitt með lestur. Þetta er sérhæfð þjónusta sem einkennst hefur af persónulegri nálgun, sveigjanleika og stuttum boðleiðum sem tryggt hafa að þjónustan sé sniðin að þörfum notenda. Notendahópurinn samkvæmt lögum er takmarkaður við skilgreindan hóp blindra, sjónskertra og lesblindra ásamt öðrum sem eiga við prentleturshömlun að stríða af einhverjum öðrum orsökum.

Hljóðbókasafnið hefur verið vanfjármagnað sem komið hefur niður af framboði á lesnu efni og við óttumst að ef það verður hluti af stærri heild sem er einnig vanfjármögnuð minnki áherslan enn frekar á þarfir þess og smátt og smátt dragi úr þessari mikilvægu þjónustu.

Jafnframt blasir við að í miklu stærri heild með mun víðfeðmari skyldur og starfsemi mun athygli stjórnenda beinast að öðru en þörfum leshamlaðra. Boðleiðir lengjast, ákvörðunarferli verða þyngri í vöfum og nálægðin við notendur hverfur og sveigjanleikinn gufar upp. Ekki síst í ljósi þess að Landsbókasafni – Háskólabókasafni er ætlað að þjónusta í raun alla landsmenn á meðan notendur Hljóðbókasafnsins eru eins og áður segir takmarkaður við skilgreindan hóp fatlaðs fólks sem rétt eiga til þessarar sérhæfðu þjónustu samkvæmt lögum.

Öllu þessu til viðbótar er aðgengi fatlaðra, hvort heldur sem er fyrir hreyfihamlaða eða blinda og sjónskerta, að Þjóðarbókhlöðunni verulega ábótavant og verður ekki komið í gott lag nema með umtalsverðum tilkostnaði og raski. Ef þessar framkvæmdir verða ekki tryggilega fjármagnaðar strax í byrjun og eins ef nauðsynlegar aðgerðir sem ráðast þarf í dragast á langinn er full ástæða til að hafa áhyggjur af að það verði klipið af fjárveitingum til lögbundins hlutverks Hljóðbókasafnsins, sem þó eru af skornum skammti fyrir. Þetta setur einnig spurningamerki við óljósar hugmyndir um sparnað við sameininguna.

Ákvörðun um sameiningu hvílir á greiningu fýsileikahóps sem notendur höfðu ekki setu í og sem hefur skilað niðurstöðu án kostnaðargreiningar.

Við hjá Blindrafélaginu setjum einnig fyrirvara við aðdragandann að ákvörðun ráðherra. Skortur á virku samráði við notendur í takt við vandaða ákvarðanatöku og í samræmi við Sáttmála Sameinuðu Þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks blasir við.

Það er fullur samhljómur í afstöðu Blindrafélagsins og Félags lesblindra um að þessi áform séu til þess fallin að grafa undan sérstöðu safnsins og veikja tilverugrundvöll þess, til óheilla fyrir notendur.

Hvítir stafir menningarinnar eru víða og sá sem felst í þjónustu Hljóðbókasafnsins má hvorki brjóta né týna.

Höfundur er formaður Blindrafeálgsins.