Fram­tíðar­sýn Ís­lands: Raun­sæ tækni, græn orka og friður fyrir hugann

Ímyndum okkur Ísland þar sem tæknin vinnur með náttúrúnni, ekki gegn henni. Þar sem börnin læra í kyrrð — án auglýsinga, samfélagsmiðla og stöðugs áreitis — og hugurinn fær að dafna í friði og forvitni. Þar sem við nýtum orkuna okkar ekki í stóriðju, heldur í nýsköpun, menntun og sjálfbærar lausnir.

Þessi framtíð er innan seilingar — ef við höfum hugrekki til að velja réttu leiðina.

Kína og Bandaríkin – tvær leiðir

Tvær stórþjóðir sýna nú hvernig hægt er að nálgast tækni og gervigreind með ólíkum hætti.

Bandaríkin elta drauminn um „AGI“ — ofurvitrar vélar sem einhvern daginn muni hugsa, skapa og stjórna sjálfar. Fjárfestar dæla milljörðum í verkefni sem jafnvel frumkvöðlarnir sjálfir skilgreina ekki til fulls. Hugmyndin um „superintelligence“ heillar, en oft gleymist að spyrja: til hvers?

Kína, aftur á móti, hefur valið jarðbundna og hagnýta leið. Þar er gervigreind notuð til að leysa raunveruleg verkefni í framleiðslu, orkunýtingu, borgarskipulagi og menntun. Þeir tala minna — en framkvæma meira.

Það sem skiptir þó sköpum er að Kína heldur áfram að þróa opin stórmálmódel (LLM) sem rannsakendur og fyrirtæki geta byggt á og deilt. Þar er áhersla á gagnsæi og samvinnu. Í Bandaríkjunum hefur þróunin hins vegar farið í gagnstæða átt — öll helstu líkön, þar á meðal OpenAI, Google DeepMind og Anthropic, eru nú lokuð og nánast einangruð frá samstarfi. Fyrirtækið OpenAI, sem áður hét því að gera gervigreind að „opnu verkefni fyrir mannkynið“, hefur í dag lokað nánast öllu aðgengi.

Kína leggur áherslu á samvinnu og raunhæfa nýtingu, á meðan Bandaríkin virðast festast í slagorðum og pólitískri sjálfhverfu — „MAGA“ frekar en „AI for humanity“. Sú áhersla á hömlulausa samkeppni hefur nú gengið svo langt að flestar opinberar hömlur á framþróun gervigreindar þar í landi hafa verið felldar niður.

Það er sorgleg staða. Tæknin krefst samvinnu, ekki múra. Evrópa á að mínu mati mun meiri samleið með raunsærri Kína-leiðinni á komandi árum en þeim „Trump og MAGA“-heimi sem Bandaríkin bjóða upp á.

Þetta er leiðin sem ég kýs: Kína-leiðin er mannlegri, hagnýt og opin. Hún snýst ekki um að skapa ofurvélar, heldur um að bæta líf fólks.

Tæknilegt sjálfstæði Íslands

Til að þessi framtíðarsýn verði að veruleika vinnur greinarhöfundur nú að tveimur verkefnum sem ég tel grundvöll að framtíð Íslands.

Hið fyrra er þróun á fyrsta íslenska LLM-gervigreindarlíkaninu. Hópur vísindamanna vinnur nú að líkani sem talar og skilur íslensku með öllum blæbrigðum tungumálsins, án þess að þýða fram og til baka í gegnum ensku.

Þetta er stórt skref fyrir íslenska tungu og menningu. Við erum ekki að nota gervigreind sem „millilið“ — við erum að skapa tæki sem hugsar, talar og lærir íslensku. Þannig tryggjum við stafrænt sjálfstæði, verndum tungumálið og færum börnum okkar framtíð þar sem þau geta talað við tækni á eigin móðurmáli.

Gullæði Gervigreindar: Nýr Efnahagsveruleiki

Við höfum lengi hlustað á þá málsvörn að álframleiðsla á Íslandi sé „hreinni“ en annars staðar og því mikilvægt framlag okkar til loftslagsmála. Þetta er mýta sem tilheyrir fortíðinni.

Staðreyndin er sú að nýr forsendubrestur hefur átt sér stað: Gullæði gervigreindar. Flöskuhálsinn í þessari nýju iðnbyltingu er ekki lengur skortur á skjákortum, heldur skortur á grænni og áreiðanlegri orku.

AI-iðnaðurinn er reiðubúinn að greiða tvö- til þrefalt hærra verð fyrir orkuna okkar en hefðbundin stóriðja.

Þetta setur málsvörn álfyrirtækjanna í nýtt ljós. Hér eru þau einfaldlega að fara með rangt mál og biðja um að fá dýrmætustu auðlind þjóðarinnar á útsöluverði, á meðan framtíðariðnaðurinn bíður í röð.

Rekstrarvandi íslenskra ál- og kísilvera, og samkeppnin við græna orkuuppbyggingu Kína, gera þetta enn skýrara. Ég vil að við nýtum orkuna frá Kísilverinu á Bakka og minnkum álverið á Grundartanga um helming. Sú orka sem þar sparast á að knýja þessa nýju iðnbyltingu hér á landi.

Persónuleg skoðun: Vindorkuver

Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að vindorkuver eigi ekki heima á Íslandi. Þau eru sjónmengun, þau rjúfa kyrrðina og stangast á við náttúrulega ásýnd landsins. Ísland er land víðerna og kyrrðar, ekki vindmylluskóga.

Þess í stað ættum við að beina sjónum okkar að þróun lítilla einingakjarnorkuvera (SMR), sem eru örugg, hreinni og raunhæfari lausn fyrir smærri þjóðir. Með þátttöku í alþjóðlegum rannsóknum og þróunarverkefnum getum við lagt okkar af mörkum til nýrrar orkutækni — án þess að fórna íslenskri náttúru.

Menntun barna – kyrrð og tækni í sátt

Framtíðin byrjar í skólunum. Börnin okkar þurfa ekki meiri skjátíma — þau þurfa dýpri skilning.

Við eigum að kenna þeim að vinna með gervigreind í rólegu, auglýsingalausu umhverfi, þar sem þau læra að spyrja, hugsa og skapa. Þar, í kyrrðinni, læra þau að nýta stór málmódel (LLM) til þekkingar og sköpunar. Þetta er ný menntastefna Íslands: friður fyrir hugann – tækni í sátt við manneskjuna.

Nýsköpunarsjóður framtíðarinnar

Seinna verkefnið, sem er forsenda hins, er fjárhagslegur grunnur undir þessa framtíð. Nýr 200 milljarða nýsköpunarsjóður, nú í undirbúningi, er tækifæri til að gera Ísland að miðju sjálfbærrar tækni og menntunar.

Við stöndum frammi fyrir stefnumótandi vali: Selja orkuna sem hrávöru til hæstbjóðanda, eða nota hana sem skiptimynt til að tryggja okkur aðgang að dýrasta innviði framtíðarinnar: tölvuafli.

Sjóðurinn á að vera tækið okkar til að framkvæma seinni kostinn. Hann á að fjármagna rannsóknir á gervigreind, róbótatækni, öruggum kjarnorkulausnum og íslenskri menntatækni. Þetta er ekki sjóður fyrir „start-ups“ – heldur fyrir þjóð sem vill skapa sjálfbæra framtíð.

Að lokum

Við stöndum á sögulegum tímamótum. MAGA-hreyfingin í Bandaríkjunum eltir drauma um ofurvitrar vélar. Kína byggir framtíðina í raunveruleikanum.

ÉG vel þá leið. Leið sem byggir á ró, raunsæi, samvinnu og mennsku.

Framtíðin verður ekki byggð á hávaða og áreiti – heldur á kyrrð, skýrri hugsun og virðingu fyrir jörðinni. Við eigum að velja þá leið – og bjóða börnum okkar heim í framtíð sem talar íslensku.

Ég skora hér með á alla áhugasama um Nýsköpunarsjóðinn og íslensku gervigreindina að stíga fram og leggja málefninu lið. Hvorugt verkefnið er fullfjármagnað.

EF ÞÚ VILT FRÆÐAST MEIRA UM HVERT OG EINASTA ATRIÐI Í ÞESSARI GREIN, SPURÐU GERVIGREINDINA. ÞAR Á BAKVIÐ LIGGUR ÖLL ÞEKKING INTERNETSINS.

Höfundur er gervigreindar- og framtíðarfræðingur.