Þegar sann­leikurinn krefst vísinda – ekki til­finninga

Það er í eðli hvers manns að vilja vita sannleikann þegar ástvinur deyr við óljósar eða hörmulegar aðstæður. Þörfin fyrir svör sprettur ekki af tortryggni eða hefndarþorsta, heldur af ást, virðingu og þeirri djúpu þörf mannsins að skilja og sættast við það sem gerðist.

Fyrir fjölskyldu Kristins Hauks Jóhannessonar hefur þessi leit ekki verið einhver ný “herferð”, eins og stundum hefur verið látið að liggja. Sannleikurinn er sá að maður minn, Þorkell Kristinsson, hefur alla tíð alist upp við þá trú að faðir hans hafi látist í bílslysi á Óshlíðinni í september 1973. Fyrir mann sem ólst upp á Vestfjörðum, þar sem Óshlíðarvegur var um árabil einn hættulegasti vegakafli landsins, var ekkert óeðlilegt við þá trú. Engin ástæða var til að efast

Það var ekki fyrr en fyrir nokkrum árum þegar hálfbróðir Kristins Hauks, Þórólfur Hilbert, fór að grafa ofan í söguna að spurningar fóru að vakna. Þórólfur, sem komst ekki að tilvist bróður síns fyrr en á fullorðinsárum, hefur sýnt ótrúlega elju og virðingu í að kynnast lífi manns sem hann aldrei hitti. Í gegnum hann höfum við sem fjölskylda fengið að kynnast drengnum Kristni Hauki — 19 ára ungum manni, glaðlyndum, uppátækjasömum, fluggáfuðum, líklega með mikinn athyglisbrest, sem elskaði traktorinn sinn og hraðann. Hann lifði hratt — og dó alltof snemma.

Það var ekki fjölskyldan sem óskaði eftir því að líkamsleifar Kristins Hauks yrðu grafnar upp og að málið yrði opið öllum. Það var fjölskyldunni afar erfitt.. Fyrsta viðbragðið var nei — því slíkt er ekki einfalt. Það er dýpsta inngrip í frið látins manns og sorg ástvina. En með hugrekki var ákveðið að samþykkja, í þeirri veiku von að réttarmeinafræðileg rannsókn myndi loks varpa skýru ljósi á það sem gerðist og við fengjum einhver svör.

En svo fór ekki. Í stað svara fengum við fleiri spurningar.

Rannsóknin, sem átti að skýra sannleikann, var byggð á afar þröngum grunni. Hún tók ekki mið af myndum frá vettvangi, ekki af ástandi bílsins, ekki af nýjum myndum eða vitnisburði þeirra sem komu að eftir slysið. Hún byggðist nær eingöngu á fimmtíu ára gömlum vitnisburði tveggja einstaklinga sem voru í bílnum — og á áliti meinafræðings sem sagði að “niðurstöður benda mögulega til þess að dauðsfallið hafi verið afleiðing slyss.”

Það sem margir virðast ekki skilja er að þessi niðurstaða er ekki staðfesting. Hún er í raun viðurkenning á óvissu. Á vísindalegum “vissuskala” þýðir “bend­ir mögulega til” að það séu einkenni sem geta passað við slys – en að aðrir möguleikar séu jafn líklegir. Á mannamáli: meinafræðin útilokar ekki að þetta hafi verið slys, en hún staðfestir það ekki heldur.

Og það er einmitt hér sem vandinn liggur. Réttarmeinafræðin getur aðeins greint hvað olli dauða líkamlega — en hún getur ekki sagt hvernig það gerðist. Ef meinafræðingur fær ekki að sjá heildarmyndina — vettvang, stöðu líkama, myndir af bílnum, frásagnir vitna — þá eru niðurstöðurnar ófullkomnar. Þær verða aðeins ágiskun, ekki staðfesting.

Það sem Snorri Konráðsson hefur gert í kjölfarið, er að skoða þetta mál á þann hátt sem átti að gera frá byrjun — með vísindalegri nálgun. Hann hefur greint myndir, vettvang, bílinn sjálfan og eðlisfræðina á bak við atburðarásina. Og niðurstaðan er einföld, skýr og mælanleg: Sú lýsing sem gefin var — að bíllinn hafi oltið þrjár veltur niður 30 metra stórgrýtta hlíð — getur ekki hafa átt sér stað.

Ford Galaxie 500, fjögurra dyra bíll sem vegur nærri tvö tonn, hefði við slíkt fall orðið að járnhrúgu. Þak hefði fallið saman, rúður brotnað, hurðir rifist úr lamir. Enginn bíll frá 1967, án öryggisgrinda eða styrkinga, kæmist út úr slíkum veltum heill að ofan og með rúður heilar öðrum megin. Þetta er ekki tilfinning, ekki tilgáta — heldur staðreynd byggð á eðlisfræði og sjónrænni greiningu.

Myndirnar sýna annað: bíllinn stendur beinn, toppur heill, vinstri hlið nánast ósnert, rúður þeim megin óbrotnar og óskemmdur hliðarspegill, hægri hlið brotin. Framrúðan hefur gengið inn en ekki brotnað. Þetta bendir til þess að bíllinn hafi farið fram af brúninni, lent harkalega á hægri hlið, hrokkið á hjól og stöðvast. Það er raunhæf og samræmd atburðarás. Þrefaldar veltur? Ómögulegt.

Fyrir fjölskyldu Kristins Hauks snýst þetta ekki um ásakanir eða hefnd. Það snýst um ást og virðingu fyrir manni sem átti ekki að hverfa í óvissu. Það snýst um rétt fólks til að fá heildstæða, vandaða og faglega rannsókn — byggða á staðreyndum, ekki tilfinningum. Það snýst um ábyrgð þeirra sem rannsaka dauðsföll til að horfa á alla myndina, ekki aðeins hluta hennar.

Því þegar niðurstaða byggist á setningunni “aðrir möguleikar eru jafn líklegir,” þá er einfaldlega ekki hægt að kalla það lokaúrskurð. Þá þarf að leita áfram, spyrja meira, skoða betur — með vísindum, ekki með tilfinningum.

Kristinn Haukur var aðeins 19 ára þegar hann lést. Hann átti framtíðina fyrir sér, fjölskyldu og ungan son sem hann fékk aldrei að sjá vaxa úr grasi. Ættbogi hans er stór, þrátt fyrir að hafa einungis eignast eitt barn á sinni stuttu ævi. Hann skilur eftir sig ein son, sex barnabörn tvö barnabarnabörn, systur og fjölda hálfsystkina. Það minnsta sem hægt er að gera fyrir hann, og fyrir alla þá sem eftir lifa, er að leita sannleikans af virðingu, nákvæmni og fagmennsku.

Því sannleikurinn þarf ekki að vera þægilegur. Hann þarf bara að vera sannur.

Höfundur er eiginkona Þorkels Kristinssonar og tengdadóttir Kristins Hauks Jóhannessonar, f.1954-d.1973 á Óshlíð.