Fyrirtækjaleikskólar: Lausn á skorti – eða tvö­falt kerfi?

Leikskólapláss eru ekki bara þjónusta við börn heldur ein af grunnstoðum samfélagsins: þau móta daglegt líf fjölskyldna, atvinnuþátttöku foreldra og jafnvel framtíðartækifæri barna. Þegar skortur á plássum verður langvarandi eykst þrýstingur á nýjar leiðir. Ein slík leið er að fyrirtæki taki þátt í rekstri leikskóla fyrir börn starfsfólks – annaðhvort alfarið eða í blönduðu samstarfi við hið opinbera. Spurningin er hvort slík úrræði styrki kerfið eða grafi undan jafnræði.

Aðgengi og jafnræði

er fyrsta prófraunin. Fyrirtækjaleikskóli getur leyst bráðan vanda fyrir foreldra sem vinna hjá ákveðnum vinnuveitanda. En pláss verða forréttindi“ tengd starfssamningi er hætta við að tvöfalt kerfi mynfist: sum börn komast fljótt inn vegna vinnustaðar foreldra, á meðan aðrir bíða lengur – oft þeir sem standa veikar að vígi á vinnumarkaði. Jafnræði í þjónustu við börn á ekki að ráðast af því hvar foreldrar vinna.

Gæði skipta þó ekki síður máli. Í besta falli geta fyrirtæki boðið upp á sveijanleika, hraðari ákvörðunartöku og jafnvel betra aðgengi að húsnæði og stuðningi. Í versta falli getur rekstrarþrýstingur leitt til þess að sparað sé í mannahaldi eða stuðningsúrræðum. Kjarni málsins er að sama gæðaviðmið eigi að gilda óháð rekstarformi: menntun starfsfólks, stöðuleiki, barnafjöldi á starfsmann og aðgengi að sérfræðiþjónustu.

Kosnaður og gagnsæi

eru síðan snúnir þættir í blönduðu kerfi.

Ef opinbert fé kemur að rekstrinum þarf að liggja skírt fyrir hvað samfélagið er að kaupa: er verið að bæta við plássum sem annars væru ekki til, eða er verið að færa pláss yfir í lokað úrræði fyrir afmarkaðan hóp? Ef fyrirtæki fær stuðning, beint eða óbeint, án þess að tryggja opið aðgengi skapast spurning um réttlæti og forgangsröðun.

Þá kemur ábyrgð: hver ber ábyrgð á þjónustunni, öryggi barnanna og eftirliti? Í opinberum leikskólum er stjórnsýslan skýr, kvörtunarleiðir aðgengilegar og eftirlit hluti af kerfinu. Í eikarekstri eða samstarfsformum þarf að tryggja að ábyrgðarkeðjan sé jafn skýr – annars getur foreldrum reynst erfitt að sækja rétt sinn eða fá úrbætur.

Loks eru vinnumarkaðsáhrifin tvíeggja. Fyrirtækjaleikskólar geta aukið atvinnuþátttöku, minkað fjarvistir og styrkt jafnrétti ef foreldrar komast fyrr til vinnu. En þau geta líka bundið foreldra við vinnuveitenda: ef plássið fylgir starfinu verður atvinnuskipti áhættusöm ákvörðun. Þá getur,, stuðningur“ breyst í ósýnilegt taumhald.

Niðurstaðan er ekki að fyrirtækjaleikskólar séu sjálkrafa góðir eða slæmir. En ef slíkar lausnir eiga að verða hluti af framtíðarkerfi í Reykjavík þarf að setja skýrar leikreglur: samræmd gæðaviðmið, gagnsæja fjármögnun, jafna ábyrgð og – mikilvægast – aðgengi sem eykur heildarframboð án þess að skapa forréttindaleið inn í kerfið.

Höfundur er félagi í Flokki fólksins.