Sykur­sýki 2 orðin að heimsfaraldri

Fyrir aðeins nokkrum áratugum greindist sykursýki 2 nær eingöngu hjá fullorðnum. En í dag er myndin allt önnur. Sjúkdómurinn hefur læðst niður aldurspýramídann og birtist nú hjá unglingum og jafnvel börnum.

Heimsfaraldur efnaskiptatruflana

1 af hverjum 9 fullorðnum á aldrinum 20–79 ára er með sykursýki 2, og meira en 4 af hverjum 10 vita ekki að þeir séu með sjúkdóminn (heimild).

Sykursýki 2 stendur nú fyrir um 90–95% allra sykursýkistilfella í heiminum Hún þróast oft smám saman yfir mörg ár og getur verið einkennalaus lengi. Þegar einkenni koma fram eru þau gjarnan væg og ósértæk, til dæmis aukinn þorsti, tíð þvaglát, þreyta, svefnleysi, þokusýn og þyngdaraukning.

Langvarandi hækkaður blóðsykur hefur víðtæk áhrif á starfsemi líkamans og tengist fjölda alvarlegra sjúkdóma. Sykursýki er ein helsta orsök blindu á heimsvísu og eykur verulega líkur á hjarta- og æðasjúkdómum, þar á meðal hjartaáfalli og heilablóðfalli. Hún er einnig ein af meginorsökum getuleysis hjá körlum, sem endurspeglar skemmdir á æðakerfinu og taugaboðum. Og ákveðin krabbamein eru tíðari hjá fólki með sykursýki 2 (heimild).

Á innan við einni kynslóð (30–50 ár) hefur sykursýki af tegund 2 þróast úr því að vera sjaldgæfur sjúkdómur í að verða heimsfaraldur og telst nú eitt stærsta lýðheilsuvandamál heims. Það vekur upp spurningar sem við verðum að spyrja: Hvað breyttist svona snögglega? Og af hverju er “heilbrigt” fólk að glíma við blóðsykursójafnvægi, orkuleysi og þreytu í daglegu lífi?

Er sykursýki 2 ólæknandi sjúkdómur?

Í dag líta margir læknar á sykursýki af tegund 2 sem langvinnan og ólæknandi sjúkdóm. Þessi trú hefur skapað þá hugmynd að þegar þú færð þessa greiningu sé engin leið til baka og að sjúkdómurinn versni smám saman þar til þú endar á insúlíni.

Þrátt fyrir lyfjameðferð hefur verið sýnt fram á að sykursýki 2 geti stytt meðalævi um allt að tíu ár. Lyfin eru auk þess ekki án áhættu, þar sem þau geta haft fjölmargar aukaverkanir.

Sykursýki af tegund 2 er oft vel meðhöndlanleg og áhrifaríkasta leiðin til að snúa þróun sjúkdómsins við er með markvissum lífsstílsbreytingum, þar sem jafnvægi er komið á mataræði, hreyfingu, svefn og streitu. Þannig getur blóðsykur færst aftur í eðlileg mörk, án lyfja.

Því miður hefur almenn stefna í meðferð við sykursýki 2 þróast í þá átt að leggja megináherslu á ævilanga lyfjameðferð og jafnvel skurðaðgerðir. Í stað þess að takast á við rót vandans, lífsstíl, mataræði og efnaskiptajafnvægi, beinist meðferðin í dag að því að halda einkennum niðri, frekar en að snúa ferlinu við.

Eins og Dr. Jason Fung skrifar í bók sinni The Diabetes Code: „Þú getur ekki notað lyf til að lækna sjúkdóm sem orsakast af mataræði.

Hvað veldur insúlínviðnámi?

Insúlínviðnám lýsir því þegar frumur líkamans verða „ónæmar“ fyrir insúlíni, sem neyðir líkamann til að framleiða meira insúlín til að halda blóðsykri í skefjum. Insúlínviðnám myndast sjaldnast á einni nóttu. Það þróast smám saman þegar líkaminn er stöðugt í ástandi þar sem insúlín er hátt, oft árum eða áratugum saman. Algengustu orsakirnar tengjast nútíma lífsstíl og mataræði, reykingum, áfengi og hreyfingarleysi.

Ein helsta orsökin er kolvetnaríkt fæði, sérstaklega þegar kolvetni koma að stórum hluta úr sykri, hveiti og sterkju. Slík fæða veldur endurteknum hækkunum á blóðsykri og insúlíni, sem með tímanum gerir frumurnar ónæmar fyrir boðum hormónsins.

Önnur mikilvæg orsök er mikil neysla á gjörunninni fæðu, sem er orkuþétt en næringarsnauð. Slík fæða stuðlar að ofgnótt orku án þess að líkaminn fái þau næringarefni sem hann þarf til að starfa eðlilega.

Djúpsteikt og mikið unnin fæða, sérstaklega þegar unnið er með iðnaðarframleiddar jurtaolíur eins og soja-, repju-, sólblóma- og maísolíu við háan hita og þær jafnvel endurnotaðar ítrekað, getur það aukið oxunarálag og bólgusvörun í líkamanum. Slíkt langvarandi bólguástand er einn af lykilþáttum sem tengjast þróun insúlínviðnáms.

Að lokum skipta tíð máltíðamynstur, stöðugt snakk, skortur á hreyfingu, svefnleysi og langvarandi streita einnig miklu máli. Allir þessir þættir halda insúlíni krónískt hækkuðu og hindra líkamann í að brenna eigin fitu.

Hvað hjálpar líkamanum að leiðrétta insúlínviðnám?

Til að snúa insúlínviðnámi við þarf að skapa aðstæður þar sem insúlín fær tækifæri til að lækka og frumurnar endurheimta næmi sitt. Þar skiptir mataræði, föstur og hreyfing lykilmáli.

Fitu- og próteinríkt mataræði hefur reynst sérstaklega áhrifaríkt í þessu samhengi. Prótein eykur seddu, styður við vöðvamassa og hjálpar til við að halda blóðsykri stöðugum. Vöðvar hjálpa líkamanum að nýta og brenna orku, í stað þess að hún sé geymd sem fita

Góð fita hækkar blóðsykur lítið sem ekkert og veldur ekki mikilli insúlínlosun. Hún styður jafnframt við hormónajafnvægi, heilastarfsemi og efnaskipti. Dæmi um slíka fæðu eru egg, kjöt, fiskur, innmatur, smjör, tólg, ólífuolía, avókadó og aðrar náttúrulegar fitur.

Regluleg hreyfing, sérstaklega styrktarþjálfun, eykur insúlínnæmi vöðvanna og hjálpar líkamanum að beina orku inn í vöðvafrumur frekar en að geyma hana sem fitu.

Föstur, til dæmis lotubundin fasta eða 24 klst. fasta einu sinni í viku, geta einnig hjálpað með því að lækka insúlín og gefa líkamanum svigrúm til að nýta eigin fitubirgðir.

Svefn og streitustjórnun eru ekki síður mikilvægir þættir, þar sem svefnskortur og hátt kortisól geta aukið insúlínviðnám jafnvel þrátt fyrir hreint mataræði.

Þetta eru augljósustu þættirnir sem skipta sköpum þegar markmiðið er að snúa við insúlínviðnámi, en einnig hafa aðrir þættir áhrif, svo sem fita í líffærum, ljós, dægursveifla, tímasetning máltíða og næringarefni. Eitt af því áhugaverðasta er að insúlínviðnám tengist ekki bara „fitu á líkamanum“, heldur líka því hvar fitan safnast fyrir. Þegar líkaminn fær endurtekið meiri orku en hann nær að nota fyllast fyrst orkuforðar, sérstaklega í lifur, sem getur truflað eðlilega insúlínsvörun.

Dægursveiflan stýrir einnig miklu um blóðsykurstjórnun, sem þýðir að ljós, svefnrútína og tímasetning máltíða geta skipt meira máli en fólk heldur. Líkaminn er almennt næmari fyrir insúlíni fyrri part dags, svo fyrir marga hjálpar að borða meira fyrri partinn, hafa léttari kvöldmat og gefa sér lengra næturhlé frá mat, í stað þess að halda insúlíni stöðugt virku fram á kvöld. Dagsljós snemma dags, reglulegur svefn og minni skjábirta á kvöldin styður sömuleiðis þessa náttúrulegu dægursveiflu.

Að lokum geta steinefni og bætiefni verið gagnleg viðbót, sérstaklega þegar skortur er til staðar, til dæmis magnesíum og króm, einnig D-vítamín eða omega-3.

Lokaorð

Allir þessir þættir vinna saman, oft án þess að við gerum okkur grein fyrir því. Lélegur svefn eykur streitu, streita kveikir sykurlöngun og sykurneysla hækkar insúlín. Þannig myndast keðjuverkandi hringrás sem hægt er að rjúfa, með einu skrefi í einu.

Þegar við byrjum að stilla þessa grunnþætti, mataræði, svefn, streitu, hreyfingu og lífsstíl, fer líkaminn að endurheimta sitt náttúrulega jafnvægi. Þá kemur fram sú orka sem heldur okkur gangandi án koffíns og sykurs. Raunveruleg og stöðug orka sem líkaminn framleiðir sjálfur, sem byggir á heilbrigðri efnaskiptastarfsemi.

Höfundur er Functional Medicine heilsuráðgjafi.hjá fyrirtækinu Holistic ehf.