Hreðjatak á Nýjum Land­spítala, fram­kvæmda­stjórinn viður­kennir kerfisgallann og enginn stöðvar

Einhvern daginn, kannski eftir tuttugu ár, munu menn líta til baka á byggingu þjóðarsjúkrahússins og spyrja einfaldra spurninga: 1) Hvernig var þetta skipulagt? 2) Hver bar ábyrgð? 3) Og af hverju var ekki gripið inn í þegar viðvörunarljósin kviknuðu?

Við erum að tala um stærstu opinberu framkvæmd Íslandssögunnar – framkvæmd á vegum Nýr Landspítali ohf., (NLSH ohf) -félags í eigu ríkisins sem sér um uppbyggingu nýs þjóðarsjúkrahúss.

Þetta er ekki smáverkefni. Þetta er framkvæmd sem getur numið hundruðum milljarða króna og haft alvarleg áhrif á ríkisfjármál næstu áratugi.

Viðurkenningin sem breytir öllu

Í útvarpsviðtali á Bylgjunni 4. mars 2026 viðurkenndi framkvæmdastjóri Nýja Landspítalans ohf. að engir bindandi samningar væru til um endanleg verklok og að ný fimm ára seinkun væri núna raunhæf sviðsmynd. Þetta eru stór orð.

Þegar æðsti stjórnandi verkefnis af þessari stærðargráðu staðfestir opinberlega að enginn samningsbundinn lokadagur sé tryggður á ríkisverkefni sem veltir hundruðum milljarða, þá er það ekki bara frétt Það er staðfesting á mjög alvarlegum kerfisgalla.

Í venjulegu byggingaverkefni eru tímamörk, ábyrgð, tryggingar og viðurlög við samningsbrotum mjög skýrt skilgreind.

Enginn verkkaupi greiðir verktaka fyrir verk nema tryggt sé að hann skili umsömdu verki á umsömdum tíma í þeim gæðum sem um var samið.

Oftast framkvæmir verktaki verkið á sinn kostnað samkvæmt teikningum og verklýsingum og verkkaupi skoðar verkið og metur hvort gæðin séu í lagi og hvort umsamin tímamörk hafi verið virt - og hvort önnur samningsákvæði hafa verið uppfyllt - þá fyrst greiðir verkkaupinn.

Ef verki seinkar ber einhver ábyrgð. Ef kostnaður fer fram úr samþykktri kostnaðaráætlun eru til samningsbundin úrræði sem eru skaðabætur til verkkaupa og dagsektum er beitt ef verki seinkar.

Nú liggur fyrir að slíkur bindandi endapunktur og löglegur verksamningur er ekki tryggður með samningum í Nýja Landspítalanum þar sem afhendingu verksins hefur seinkað aftur og aftur án afleiðinga fyrir verktakann. Allur skaðinn og himinhár viðbótarkostnaður er greiddur orðalaust af ríkinu.

Að þetta skaðlega ástand liggi nú fyrir ætti að duga til að kalla strax á tafarlausa endurskoðun á verkumsjónarferlinu.

Sami aðili stýrir og metur

Í hefðbundinni verkstjórn byggingaframkvæmda eru hlutverkin greinilega aðskilin í samræmi við verksamninga og samningsgögn: 1) Verkkaupi borgar og setur kröfur. 2) Framkvæmdaraðili framkvæmir verkið samkvæmt samningi. 3) Óháð eftirlit tryggir að samningar séu virtir og að unnið verk sé löglegt, unnið samkvæmt samningi á umsömdum tíma. Ef allt er í lagi - þá fyrst er greitt.

Í þessu verkefni NLSH ohf renna öll þessi hefðbundnu hlutverk i stjórnun byggingaframkvæmda saman þar sem sami aðilinn sér um alla þættina.

Nýi Landspítali ohf. starfar því bæði sem framkvæmdaraðili og sem trúnaðarmaður verkkaupa – sem er Alþingi fyrir hönd ríkisins.

Sami aðili, framkvæmir, skipuleggur verkið, stýrir því og upplýsir eigandann um hvernig gengur.

Það er ekki heilbrigt fyrirkomulag í framkvæmd þar sem frávik í byggingarkostnaði verkkaupa getur munað hundruðum milljarða. Hver ákveður umframkostnað greiddan úr ríkissjóði uppá hundruð milljarða? Er það Alþingi eða NLSH ohf.

Í einkageira byggingaframkvæmda væri þetta einfaldlega ekki samþykkt. Engum mundi detta í hug að taka svona áhættu - hvorki verkkaupum né verktökum.

En í ríkisframkvæmd - sem er nánast rekin með hliðstæðu sniði eins og í kommúnista - eða einræðisríkjum - þar sem verktakinn og verkkaupinn eru sami aðilinn með engan verksamning og engar verkáætlanir - og ríkisfjárhirslan sendir peninga blindandi inn í verkefnið þar sem enginn ber ábyrgð - því ríkið á allt hvort sem er - þá eru þetta afleiðingarnar.

Engin tímamörk hvenær spítalaframkvæmdinni lýkur og enginn veit hvað þetta gæti komið til með að kosta - eins og gerist í einræðisríkjum. Enda er þar öllum sama - ríkið á allt hvort sem er.

Setjum stærðina í samhengi

Heildarskuldir ríkissjóðs nema núna yfir tvöþúsund milljörðum króna. Ef bygging og fjármagnskostnaður þjóðarsjúkrahússins fara í 500 milljarða – sem er raunhæf sviðsmynd miðað við nýjar tafir núna vegna galla á verkstjórn og tilheyrandi vaxtakostnaði – þá erum við að tala um verulegan hluta af skuldastöðu ríkisins. Ætli NSLH ohf stjórni því?

Ef reksturinn safnar síðan upp frekari skuldbindingum yfir næstu tvo áratugi gæti heildaráhættan af nýju þjóðarsjúkrahúsi nálgast 900 til 1.000 milljarða. Þetta er samt bara ein framkvæmd í landi með um 380 þúsund íbúa.

Við 6% vexti þýðir 500 milljarða skuldbinding um 30 milljarða í árlega vaxtabyrði. Tvöföld upphæð þýðir um 60 milljarða á ári. Það eru fjármunir sem annars gætu farið í menntun, samgöngur, almannatryggingar eða skuldaniðurgreiðslu - jafnvel í að verðtryggja laun elli- og örorkulífeyrisþega. Þetta er stefnumótandi ákvörðun um fjárhagslegt framtíðarsvigrúm ríkisins.

I dag virðast þessar ákvarðanir mögulega teknar að hluta til í gámi á Landspítalalóðinni.

Þetta er ekki andstaða við spítala

Enginn efast um að Ísland þurfi öflugt þjóðarsjúkrahús. Spurningin er ekki hvort við eigum að byggja. Spurningin er hvort við eigum að byggja með ábyrgð. Gagnrýni á verkumsjónarferlið er ekki árás á heilbrigðiskerfið. Hún er krafa um að stærsta byggingaframkvæmd landsins sé rekin með skýru aðhaldi, gagnsæi og ábyrgðarkeðju.

Þegar bindandi lokasamning vantar og sami aðili situr beggja megin borðsins, þá er það ekki smávægilegur skipulagsgalli. Það er svakaleg stjórnarfarsleg áhætta fyrir ríkið.

Skilaboð til Alþingis

Alþingi er verkkaupinn.

Það er ekki nóg að fá kynningar og stöðuskýrslur.

Þegar framkvæmdastjóri NLSH ohf sjálfur viðurkennir í viðtali við útvapsfjölmiðil að enginn samningsbundinn lokadagur sé tryggður og að ný veruleg ca 5ára seinkun sé núna líkleg, þá er það augnablik sem kallar á stórkostleg viðbrögð Alþingis.

Það þarf að gera allsherjar uppskurð á allri umsjón með framkvæmdum Nýja Landspítalans:

-Aðgreina þarf skýrt hlutverk milli verkkaupa og framkvæmdaraðila.

– Gera bindandi verksamning með tíma- og kostnaðarmörkum með raunverulegri ábyrgð og ábyrgðartryggingu um að verkinu ljúki á umsömdum tíma, í umsömdum gæðum fyrir umsamið verð.

– Fá óháða heildarúttekt á öllu verkinu núna svo sem kostnaði og áhættu þannig að unnt se að ganga til samninga við ábyrgan verktaka til að ljúka verkinu.

– Birta þjóðinni heildarskuldbindingar – ekki aðeins byggingarkostnað heldur fjármagns- og rekstraráhættu ásamt öllum samningum og öðrum lykil upplýsingum.

Það er ekki veikleikamerki að laga kerfi. Það er styrkur.

Sögulegi dómurinn

Eftir tuttugu ár mun þjóðarsjúkrahúsið vonandi standa sem tákn um öflugt heilbrigðiskerfi. En sagan mun ekki aðeins meta bygginguna. Hún mun meta stjórnsýsluna, hvort við brugðumst við þegar viðurkenningin lá fyrir. Hvort við leiðréttum verkumsjónarferli sem var augljóslega rangt gagnvart þjóðinni.

Eða hvort við létum stærstu framkvæmd Íslandssögunnar halda áfram á hálfgerðri sjálfstýringu með fyrirsjáanlegri nýrri viðbótarskuld ríkisins ca kr 1000 milljarða?

Framtíðin mun spyrja einfaldlega: Þegar framkvæmdastjórinn staðfesti að enginn bindandi endapunktur væri tryggður – af hverju breyttuð þið ekki ferlinu?

Það er enn tími til að tryggja að svarið verði okkar kynslóð í hag og tíminn til að bregðast við er núna.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um bætt samfélag