Sam­eign þjóðarinnar — eða stærsta til­færsla auð­linda í sögu Ís­lands?

Í áratugi hefur verið sagt að fiskauðlindin sé sameign þjóðarinnar. En í framkvæmd hefur aðgangurinn að henni þróast í verðmæta eign sem safnast hefur á færri hendur og orðið grunnur að fjárhagslegu valdi langt utan sjávarútvegs.

Setningin um sameign þjóðarinnar hefur verið endurtekin svo oft að hún hefur orðið að pólitísku slagorði. Þegar raunveruleikinn er skoðaður blasir hins vegar við önnur mynd: aðgangur að auðlindinni hefur þróast í verðmæta eign sem hægt er að selja, veðsetja, leigja og nota sem grunn að fjárfestingum langt utan greinarinnar.

Þessi þróun var ekki tilviljun. Hún var pólitísk ákvörðun — og pólitísk ábyrgð.

Eskja — útgerð breytist, heimildirnar lifa áfram

Eskja hf. er eitt stærra sjávarútvegsfyrirtæki landsins og gott dæmi um hvernig kerfið hefur þróast. Fyrirtækið rekur öfluga uppsjávarútgerð og á skip sem sinna þeim veiðum.

Á sínum tíma rak fyrirtækið einnig bolfiskveiðar með skuttogurum. Sá hluti starfseminnar var hins vegar lagður niður þegar skipin voru seld á fyrri hluta 2000-áratugarins. Síðar lagðist bolfiskvinnsla fyrirtækisins að mestu af.

Aflaheimildirnar hurfu þó ekki með skipunum. Fyrirtækið hélt eftir bolfiskheimildunum þrátt fyrir að eigin veiðar og vinnsla í þeim hluta rekstrarins væru ekki lengur til staðar, enda heimilar kerfið að slíkar heimildir séu nýttar af öðrum.

Þetta er löglegt samkvæmt kerfinu, en undirstrikar kjarna gagnrýninnar: aðgangur að auðlindinni er orðinn sjálfstætt fjárhagslegt verðmæti sem getur lifað áfram óháð þeirri starfsemi sem upphaflega átti að réttlæta úthlutunina.

Ríkisstudd atvinnugrein — þrátt fyrir annað orðalag

Oft er talað um íslenskan sjávarútveg sem frjálsan markaðsrekstur. En þegar horft er á kerfið í heild verður myndin flóknari.

Aðgangur að auðlindinni var úthlutaður án endurgjalds í upphafi. Heimildirnar urðu síðar veðhæfar eignir sem hægt var að nota til að fjármagna uppbyggingu og fjárfestingar. Þegar fyrirtæki fá aðgang að náttúruauðlind án þess að greiða fullt markaðsverð og byggja síðan fjárhagslegt afl á þeim aðgangi má færa sterk rök fyrir því að um óbeinan ríkisstuðning sé að ræða — jafnvel þótt hann birtist ekki sem bein greiðsla úr ríkissjóði.

Í aðdraganda bankahrunsins tóku sum fyrirtæki í greininni einnig þátt í mikilli fjárfestinga- og yfirtökubylgju sem oft hefur verið kennd við „2007 fylleríið“, þar sem fjármagni var varið í rekstur utan hefðbundins sjávarútvegs.

Þessi mótsögn birtist skýrt eftir bankahrunið 2008 þegar Friðrik Arngrímsson, þá framkvæmdastjóri Landssambands íslenskra útvegsmanna, sagði að útgerðir gætu orðið „tæknilega gjaldþrota“.

Útgerðin hafði þó um áratuga skeið lagt áherslu á hversu vel rekin hún væri. Slík ummæli komu því mörgum á óvart í ljósi þess hvernig greinin hafði áður verið kynnt í opinberri umræðu.

Samt reis greinin hratt aftur við á fáum árum, ekki síst vegna þess verðmætis sem fólst í aflaheimildunum sjálfum og þeirri stöðu sem þær veittu gagnvart fjármálakerfinu. Makríll sem gekk inn í íslenska lögsögu á þessum árum varð einnig mikil lyftistöng fyrir stærstu fyrirtækin í greininni.

Aflaheimildirnar voru orðnar fjárhagsleg eign — ekki aðeins atvinnuleyfi.

Fjárfestingar utan sjávarútvegs

Sú þróun sem hófst fyrir hrun hefur ekki stöðvast. Dæmi um það má meðal annars sjá í fjárfestingum tengdum eigendahópi Eskju.

Samkvæmt fréttum keypti dótturfélag móðurfélags Eskju, Hólma ehf., nýverið 49 íbúðir í Stefnisvogi í Reykjavík fyrir um 4,2 milljarða króna. Tengd félög hafa einnig komið að fjárfestingum í ferðaþjónustu, meðal annars í hótelrekstri á Selfossi og verkefnum í Vestmannaeyjum.

Slíkar fjárfestingar eru í sjálfu sér eðlilegur hluti atvinnulífsins. En þær sýna jafnframt hvernig verðmæti sem byggjast á aðgangi að sameiginlegri auðlind geta orðið grunnur að fjárfestingum og eignamyndun langt utan sjávarútvegs.

Beinn og óbeinn stuðningur eftir bankahrun

Eftir fjármálahrunið 2008 kom ríkið að endurskipulagningu fjármálakerfisins og þar með skulda stórra fyrirtækja, þar á meðal í sjávarútvegi. Í gegnum bankakerfið og skuldaendurskipulagningar fengu mörg fyrirtæki verulegan ávinning þegar skuldir voru lækkaðar eða endurfjármagnaðar á hagstæðari kjörum.

Í opinberri umræðu hefur meðal annars verið bent á að Skinney-Þinganes hafi fengið um 2,6 milljarða króna skuldir afskrifaðar í tengslum við uppgjör eftir bankahrunið. Sú upphæð er frá árunum 2009–2010 og samsvarar því verulega hærri fjárhæð á núverandi verðlagi.

Í kjölfarið fóru eigendur félagsins tiltölulega fljótt aftur að greiða sér arð þegar afkoman batnaði, samkvæmt opinberum ársreikningum.

Fyrir almenning, sem á sama tíma glímdi við eigin skuldavanda eftir hrunið, jók þetta upplifun um ósamræmi í meðferð mála.

Opinber stuðningur — milljarðar í innviði

Samhliða þessu hafa ríki og sveitarfélög fjárfest fyrir milljarða króna í innviðum sem nýtast fyrst og fremst sjávarútvegi: höfnum, dýpkunum, vegum, raforkukerfum og atvinnuuppbyggingu í sjávarbyggðum.

Slíkar fjárfestingar eru eðlilegur hluti byggðastefnu. En þegar þær fara saman við einkarétt á auðlindinni vaknar spurning um jafnvægi: á meðan samfélagið fjárfestir í umhverfi atvinnugreinarinnar safnast arðurinn að stórum hluta hjá handhöfum heimildanna.

Síldarvinnslan — tölurnar sem breyta umræðunni

Forsvarsmenn Síldarvinnslunnar hafa verið meðal þeirra sem varað hafa harðast við hækkun veiðigjalda í opinberri umræðu. Á sama tíma sýna opinberir ársreikningar félagsins mikla arðsemi.

Félagið hagnaðist til dæmis um 11,1 milljarða króna á einu ári en greiddi um 531 milljón króna í veiðigjöld það sama ár.

Slíkar tölur setja umræðuna í ákveðið samhengi.

Samherjamálið og erfðarétturinn

Umdeild mál tengd starfsemi Samherja erlendis, svonefnt Namibíumál, hafa einnig varpað ljósi á áhættuna sem fylgir þegar gríðarleg verðmæti safnast á fáar hendur.

Á sama tíma hefur kvótakerfið í reynd skapað aðgang að auðlind sem getur gengið milli kynslóða í gegnum eignarhald fyrirtækja. Formlega er ekki um eignarrétt yfir fiskinum að ræða, en í framkvæmd getur aðgangurinn erfst líkt og hver önnur verðmæt eign.

Stærstu pólitísku svikin eftir hrun?

Reynslan af stjórnmálunum eftir hrunið hefur skilið eftir djúp spor í trausti almennings. Margir muna enn ríkisstjórnarsamstarfið 2009–2013 og loforð um breytingar sem síðar runnu að miklu leyti út í sandinn.

Í ljósi þess á þjóðin það inni að um auðlindir landsins sé talað af hreinskilni. Löng hefð leyndarhyggju í stjórnsýslu og fjármálakerfi landsins — sem sumir telja ná aftur meira en 110 ár — hefur of oft gert það að verkum að ákvarðanir um sameiginleg verðmæti hafa farið fram bak við luktar dyr.

Strandveiðar og valdakerfið

Það er eitthvað undarlega hugljúft við það hversu áhyggjufull stjórnarandstaðan verður þegar rætt er um strandveiðar. Nokkur hundruð tonn handa smábátum yfir sumartímann virðast kalla fram varnarræður sem annars væru ætlaðar málum sem varða þjóðaröryggi.

Kerfi sem hefur staðið óhaggað í áratugi og skilað milljörðum í arð er samkvæmt sömu röddum traust og stöðugt. En þegar rætt er um lítið svigrúm fyrir þá smæstu verður allt í einu hætta á „raski“.

Ef ríkisstjórnin ætlar að eyða kjörtímabilinu í orðaskak og málþóf við spyllta stjórnarandstöðu um það hvort strandveiðaflotinn fái nokkrar bröndur er vart við miklu að búast.

Þessi viðbrögð eru þó ekki ný. Stjórnvöld, fjármálakerfið, bankasýsla, olíu- og tryggingafélög — og fleiri sem sitja að valdinu — hafa oftar en ekki barist með kjafti og klóm gegn eðlilegu regluverki, jafnvel þegar afleiðingarnar bitna að lokum á almenningi.

Á sama tíma virðist sami pólitíski minnihluti, studdur af hluta fjármála- og viðskiptaelítunnar, ekki treysta þjóðinni til að taka upplýsta ákvörðun um jafn stór mál og aðildarviðræður við Evrópusambandið. Það er athyglisvert í ljósi þess að þegar tekist var á um Icesave var það ekki Alþingi sem lagði málið í dóm þjóðarinnar — það gerðist aðeins eftir að forseti Íslands neitaði að staðfesta lögin.

Stjórnmálamenn sem treysta ekki þjóðinni til að ákveða sinn eigin vilja lýsa best sínu innræti og þeirri sérhagsmunagæslu sem stundum ræður ferðinni.

Sé litið til núverandi eignarhalds á fiskveiðaheimildum skiptir í reynd litlu máli hvort ESB „ráðskist“ með þjóðarauðlindina eða hvort hún sitji áfram hjá fámennum hópi einkaaðila innanlands.

Spurningin er því ekki aðeins hver stjórnar auðlindinni — heldur hvort þjóðin sjálf hafi raunverulega eitthvað um það að segja.

Höfundur er athafnamaður.