Sam­þjöppun auðs og hindranir fyrir ungt fólk á Ís­landi

Íslenskt samfélag stendur frammi fyrir einstöku fyrirbæri sem áhrifamiklir sérfræðingar og hagfræðingar hafa kallað samþjöppun auðs og valds. Í litlu hagkerfi eins og Íslandi getur tiltölulega lítill hópur einstaklinga og fjölskyldna haft óvenju mikil áhrif á atvinnulífið, opinberar auðlindir og tækifæri fyrir almenning. Þetta hefur leitt til skertrar samkeppni, samdrátt í nýsköpun og takmarkað aðgengi ungs fólks að vinnumarkaði, sem er alvarlegt samfélagslegt vandamál. Ungt fólk hafnar menntun og endar í félagslegum erfiðleikum, óreglu og vaxandi geðrænum vandamálum þegar eðlilegt aðgengi að tækifærum er ekki fyrir hendi eins og núna er ástatt á Íslandi.

Saga og undirliggjandi kerfi

Saga samþjöppunar auðs og valds á Íslandi nær langt aftur. Sjávarútvegur hefur verið hornsteinn íslensks hagkerfis um áratugi. Með kvótakerfinu gátu örfá fyrirtæki og fjölskyldur safnað gríðarlegum auðæfum með auðlindum þjóðarinnar sem nú erfast til næstu kynslóða kvótahafa, til dæmis sem fyrirframgreiddur arfur. Einnig erfast réttindi til að selja og veðsetja kvóta sem hefur komið í veg fyrir að ungt fólk fær litla eða enga möguleika til að komast inn í þessa arðbærustu atvinnugrein þjóðarinnar.

Bankauppbygging fyrir bankahrunið 2008 sýndi einnig hvernig fjármálaelíta getur stjórnað bæði lánakerfi og atvinnulífi. Kaupþing, Glitnir og Landsbanki fjármögnuðu stór fyrirtæki og innviði, og tengslanetin tryggðu að örfáir einstaklingar réðu ferðinni á fjármálamörkuðum og í stjórnum fyrirtækja.

Eftir hrun 2008 urðu lífeyrissjóðir stórir eigendur fyrirtækja, sem skapaði nýtt valdakerfi þar sem sparnaður almennings byggði upp örfá fyrirtæki og greinar í eigu elítunnar, en ekki fyrirtæki almennings.

Lykil-atvinnugreinar og samþjöppunin

Íslenskt atvinnulíf byggir á nokkrum lykilgeirum sem undirstrika samþjöppunina:

1. Sjávarútvegur: Stærstu fyrirtækin, Samherji, Brim og Síldarvinnslan, stjórna veiðum, vinnslu og útflutningi. Kvótakerfið hefur tryggt örfáum áframhaldandi yfirtöku auðlinda með lögum frá Alþingi.

2. Fjármál: Landsbankinn, Arion banki og Íslandsbanki ráða stórum hluta lánakerfisins og fjárfestinga í fyrirtækjum, sem þrengir að nýjum keppinautum.

3. Verslun og smásala: Hagar og Festi ráða miklu um hvaða vörur og þjónusta eru aðgengileg almenningi.

4. Orkugeiri og stóriðja: Landsvirkjun og Orkuveita Reykjavíkur stjórna raforkusölu fyrir orkufrekt atvinnulíf og hafa áhrif á álver, gagnaver og annan orkufrekan iðnað.

5. Ferðaþjónusta: Icelandair, hótelkeðjur og ferðaskrifstofur hafa áhrif á gjaldeyrisöflun og samgöngur, en markaðurinn er þétt tengdur og lokaður.

6. Byggingar- og opinber verkefni: Stór verktakafyrirtæki vinna náið með ríki, til dæmis við Nýja Landspítalann, með takmörkuðu eftirli eða bindandi heildarverkáætlana. Aðgengi að samningum eru í mjög lokuðu kerfi.

Þessi samþjöppun leiðir til þess að örfáir einstaklingar eða fjölskyldur hafa áhrif á og stjórna aðgengi að stórum hluta Íslenska hagkerfisins, með eignarhaldi og stjórnartengslum en stundum fjölskyldutengslum og tengslum í pólitík.

Helstu aðferðir samþjöppunar

Samþjöppunin byggist ekki endilega á ólöglegum athöfnum heldur á samspili kerfa og tengslaneta, svo sem fjölskyldutengsla, tengsla í pólitík, félagssamtökum ofl:

1. Eignarhald og erfðir: Auðlindir almennings og fyrirtæki sem tengjast auðlindavinnslu erfast eða eru áframhaldandi eign örfárra fjölskyldna.

2. Stjórnartengsl: Sömu einstaklingar sitja í stjórnum margra fyrirtækja, sem tryggir samþjöppun ákvarðana og takmarkar samkeppni og aðgang ungs fólks að tækifærum.

3. Lán og fjármögnun: Bankar og lífeyrissjóðir fjármagna aðeins örfá stór fyrirtæki, sem hindrar nýja aðila á markaði. Ungt fólk á enga möguleika.

4. Opinber verkefni: Ríki úthlutar stórum verkefnum til fyrirtækja í tengslaneti án fullnægjandi samninga eða eftirlits, sem tryggir áframhaldandi yfirburði ákveðinna hringa.

Afleiðingar fyrir almenning og ungt fólk

Samþjöppun auðs hefur bein neikvæð áhrif á samfélagið:

1. Takmörkuð samkeppni: Fá stór fyrirtæki ráða markaði og verðlagningu, sem veldur minni fjölbreytni og hærri kostnaði. Verðbólga og stýrivextir haldast háir, sem valda háum vöxtum á íbúðalánum svo ungt fólk kemst ekki í eigið húsnæði og þarf einnig að þola skert aðgengi að atvinnu og tækifærum.

2. Takmörkuð tækifæri: Ungt fólk fær litla möguleika til að komast inn á vinnumarkað eða stofna eigin fyrirtæki. Þetta er gríðarlegt samfélagstjón.

3. Skuldsetning og menntun: Margir ungir menn og konur sjá litla ávöxtun eða tækifæri með löngu framhaldsnámi vegna þess að störf og tækifæri á vinnumarkaði eru ekki með eðlilegan aðgang. Kerfið er einskonar einokunarkerfi fyrir útvalda.

4. Ójöfnuður: Fjölskyldur og tengslanet sem safna undir sig auðlindum almennings valda félagslegu og efnahagslegu misrétti og auðlindirnar erfast síðan kynslóð fram af kynslóð.

5. Lömun frumkvöðlastarfsemi: Þegar örfáir ráða markaði og auðlindum tapast mikil orka, framkvæmda- og sköpunargleði eða áhugi ungs fólks á nýsköpun. Þetta framtak hverfur við þessar aðstæður sem gæti skapað störf og arðbær fyrirtæki. Arðsemi og hamingja samfélagsins deyr út en elítan blómstrar.

Þetta ástand lamar þrótt og framtakssemi ungs fólks, eykur félagslegt misrétti og dregur úr hagvexti. Þetta ástand skapar einnig samfélag þar sem framtíðin virðist lokuð fyrir marga. Afleiðingarnar verða aukin félagsleg vandamál sem kosta ríkið gríðarlega peninga í sértækum úrræðum geðrænna vandamála. Margar fjölskyldur þurfa að horfa uppá að ungt fólk úr fjölskyldunni fær engin tækifæri.

Lausnir og mögulegar úrbætur

Það eru skýrar leiðir til að opna hagkerfið og gera þjóðina ríkari og hamingjusamari, en til þess þarf aga sem Íslenskir stjórnmálamenn forðast eins og heitan eldinn. Það eru ær og kýr stjórnmálamanna að fela tækifæri og halda arðbærum verkefnum frá almenningi - jafnvel fá fyrrverandi alþingismenn feita bita og bitlinga út úr kerfinu:

1. Gagnsæi: Birta allar upplýsingar um eignarhald, stjórnarsetu og fjárfestingar. Þetta myndi gera almenningi kleift að fylgjast með og halda valdahópum ábyrgum. Undirheimastarfssemi, klíkuskapur og vinagerningar sem viðhalda spilltu samfélagi þurfa að hafa afleiðingar.

2. Samkeppnis- og eftirlitskerfi: Tryggja að markaðir séu opnir og ný fyrirtæki geti keppt við eldri og sterkari aðila með eðlilegri samkeppni.

3. Opinber verkefni með skýra ábyrgð: Verkáætlanir og gagnsæjar verklagsreglur á stórum verkefnum, til dæmis Nýja Landspítalanum, mundu tryggja að peningarnir nýtist þjóðinni en ekki bara elítunni.

4. Endurskoðun auðlindakerfa: Kvóta- og auðlindaréttindi ættu til dæmis að vera í höndum sveitarfélaga og aðgengileg nýjum aðilum í samræmi við heildarhagsmuni samfélagsins. Það opnar markað og aðgengi fyrir ungt fólk. Núverandi kvótakerfi er úrelt og er bara að skaða þjóðina til langs tíma.

5. Stuðningur við ungt fólk: Námslán og frumkvöðlastarfsemi sem raunverulega leiðir til atvinnu og tækifæra þarf að fjármagna af ríkinu til dæmis með gjöldum á auðlindir.

Ávinningur umbóta

Ef lausnirnar yrðu innleiddar gæti íslenskt samfélag orðið opnara, réttlátara og meira skapandi. Ungt og hæfileikaríkt fólk mundi frekar vera áfram í landinu frekar en að flýja einokun núverandi elítu yfir fjármagni, tækifærum og auðlindum:

1. Ungt fólk gæti nýtt menntun sína og stofnað arðbær fyrirtæki á Íslandi.

2. Nýsköpun myndi blómstra og skapa ný arðbær störf á Íslandi.

3. Félagslegt og efnahagslegt misrétti myndi minnka.

4. Lýðræði myndi styrkjast þegar almenningur getur haft raunverulegt umboð.

5. Öll þjóðin myndi upplifa jákvæðni og hamingju við að auðlindir landsins mundu nýtast öllum, ekki aðeins örfáum.

Ástandið eins og er núna er mjög skaðlegt: drifkraftur og vonir ungs fólks lamast, nýsköpun hægir á sér, misrétti eykst og örfá valdakerfi styrkjast á kostnað margra.

Lausnirnar eru skýrar: gagnsæi, samkeppni, opinber ábyrgð og réttlátari dreifing auðlinda og lýðræðislegt aðgengi að tækifærum.

Með þessum breytingum gæti Ísland orðið bæði ríkara og hamingjusamara samfélag þar sem allir sem vilja geta tekið þátt í verðmætasköpun.

Framtíð ungs fólks væri ekki hindruð, kúguð og aflokuð af örfáum sem ráða yfirgnæfandi meirihluta fjármagns, viðskipta og auðlinda á Íslandi.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um bætt samfélag.