Um langa föstu­daga, fólk á flótta og konur sem þora

Fyrir svo sem hálfri öld, þegar ég var krakki, var föstudagurinn langi virkilega langur og leiðinlegur dagur. Þetta var á tímum þegar það var bara ein útvarpsstöð á Íslandi, RÚV og mig minnir að á þessum degi hafi verið útvarpað þögn í bland við hátíðlega þögn, fram eftir degi. Það mátti ekki spila. Það mátti ekki leika sér og það var ekkert í sjónvarpinu nema stillimynd. Maður sat í sparifötunum og beið þess að dagurinn liði. Eldra fólk minnti mann svo á það reglulega að við ættum að nota daginn til að hugleiða kvöl og pínu Krists.

Þótt föstudagurinn langi snúist um kvöl og pínu á krossinum, þá má ekki gleyma því að saga Jesú frá Nasaret er líka saga barns sem þurfti að leggja á flótta. Samkvæmt ritningunni neyddust María og Jósef til að flýja heimaland sitt til Egyptalands undan ofsóknum Heródesar konungs. Þau voru flóttafólk í leit að öryggi í ókunnu landi, réttlaus og upp á náð og miskunn annarra komin. Þau eru fólk sem kerfið bregst. Fólk sem hrekst undan harðstjórn. Fólk sem hefur ekki eigin örlög í hendi sér.

Á sömu svæðum og píslarsagan átti sér stað, eru nú milljónir manna á flótta. Það sem áður var bakgrunnur í biblíusögum sunnudagaskólans er í dag vettvangur blóðugra átaka, þjóðarmorðs, þar sem fjölskyldur þurfa að taka sömu ákvörðun og María og Jósef: að yfirgefa allt.

Ef María, Jósef og ungbarnið Jesús kæmu að landamærahliðinu við Rafah í dag, myndu þau mæta allt öðrum veruleika en þeim sem lýst er í fornum textum. Þau myndu mæta háum múrum, gaddavír og flóknum stjórnsýslulegum hindrunum. Í dag eru landamæri ekki bara landfræðileg skil heldur stafrænar síur og pólitísk tæki. Án vegabréfa eða vegabréfsáritana væri þeim líklega vísað frá eða þau látin bíða mánuðum saman í yfirfullum flóttamannabúðum við óviðunandi aðstæður.

Stjórnsýsla nútímans hefur byggt upp kerfi sem á að tryggja reglu, en stundum á kostnað mannúðar. Í dag yrðu María og Jósef flokkuð sem „hælisleitendur“ og sögur þeirra vegnar og metnar af sérfræðingum sem starfa innanna kerfis sem virðist við fyrst og aðra sýn hannað til að halda fólki frá löndum frekar en að hleypa því inn. Kvöl og pína Krists á krossinum á sér þannig beina framlengingu í þeirri þjáningu sem fylgir því að vera lokaður úti af hinu opinbera kerfi.

Hálfri öld eftir að ég sat í sparifötunum og hlustaði á þögn, safna fáeinar hugsjónakonur nokkru fé og nota það til að múta (mögulega hefur ekki verið staðfest) landamæravörðum í Egiftalandi til að koma konum og börnum á flótta, frá átakasvæðum og í hendur alþjóðlegu fólksflutningastofnunarinnar, IOM, sem svo kemur fólkinu til Íslands. Þessar aðgerðir fárra hugsjónakvenna afhjúpa ákveðna þversögn í nútíma stjórnsýslu: Þar sem hið opinbera kerfi lamast eða lokast vegna pólitískrar tregðu, þarf stundum óhefðbundnar og jafnvel vafasamar aðferðir til að tryggja grundvallarmannúð. Með því að grípa til þess ráðs að múta landamæravörðum hafa þessar konur búið til eins konar „neyðarútgang“ úr ógöngum sem alþjóðasamfélagið virðist ófært um að leysa með formlegum leiðum. Þegar fólkið er komið í hendur Alþjóðlegu fólksflutningastofnunarinnar (IOM), breytist staða þeirra úr því að vera réttlausir flóttamenn í að vera hluti af skipulögðu ferli sem endar á Íslandi.

Þegar litið er til baka til þessa litla drengs sem sat hljóður í stífpressuðum sparifötum og beið þess að föstudagurinn langi liði og hversdagurinn með leikjum og ærslum tæki við má sjá ákveðna samsvörun með honum og þjóðinni. Í helgri kyrrð bjó og lifði þjóð sem ræktaði þá sjálfsmynd að hún væri á siðferðislega háu stigi. Að hér væri samfélag þar sem hjálpsemi var sjálfgefin og fjarlægum neyðarköllum yrði svarað með samhljóða „já“. Á þessum tíma var hugtakið „hælisleitandaiðnaður“ ekki til í okkar orðabók og heimsmálin voru aðeins daufar fréttir í einu útvarpsstöðinni.

En á hálfri öld hefur margt breyst. Ég klæði mig ekki lengur í spariföt á föstudeginum langa og ætti ég bolta myndi ég sparka í hann. Þjóðin hefur eins og ég líka breyst. Hún hefur líka farið úr sparifötunum og lætur sig kvöl og pínu og hátíðleika litlu varða.

Eftir því sem flóttafólki hefur fjölgað og stjórnsýslan í kringum málaflokkinn orðið flóknari og mögulega vélrænni, hefur tónninn í samfélaginu harðnað til muna. Sá saklausi náungakærleikur sem við þóttumst rækta í þögninni og fásinninu hefur smám saman vikið fyrir vaxandi tortryggni í garð ókunnugra og kerfislægri vörn. Það sem áður var kristileg skylda til að hjálpa þeim sem minna mega sín er nú of oft dregið í efa og mætt með tortryggni frekar en opnum örmum.

Í dag sjáum við skýr merki þess að hluti þjóðarinnar hafi snúist gegn fólki á flótta. Þetta birtist ekki síst í harðri aðför að sjálfboðaliðum Solaris sem tóku málin í eigin hendur. Þessar konur,

sem notuðu eigið fé og lögðu líf og heilsu í hættu til að koma börnum úr helgreipum átaka, mæta ekki lofi heldur rannsóknum og andúð. Þær eru sakaðar um að grafa undan kerfinu eða stunda smygl, á meðan þær eru í raun að fylla upp í það siðferðislega tómarúm sem opinber stjórnsýsla hefur búið til. Þær eru konur sem þora.

Andstaðan er orðin kerfislæg. Það sem áður var talið hetjudáð – að bjarga barni undan harðstjórn eða bráðum dauða – er nú tortryggt og rannsakað sem lögbrot. Þessi breyting sýnir að við höfum færst frá því að vera þjóð sem hugleiðir þjáningu Krists í sparifötum, yfir í að vera samfélag í snjáðum joggingöllum sem hugar frekar að því að styrkja landamæravörslu og koma upp móttökubúðum, en mannúð. Þegar sjálfboðaliðar eru gerðir að skotmörkum, er það skýrt merki um að við höfum glatað tengslunum við okkar eigin menningar um náungakærleika.

Höfundur er félagsráðgjafi og stjórnsýslufræðingur.