Sjúk­lingar með lang­vinna sjúk­dóma bera fastan kostnað sem heil­brigðir blessunar­lega sleppa við

Greiðsluþátttökukerfið í lyfjum og læknisþjónustu á Íslandi var kynnt sem réttlátara og einfaldara kerfi. Það átti að tryggja fyrirsjáanleika, draga úr óvæntum útgjöldum og vernda fólk gegn óhóflegum kostnaði. En þegar litið er á hvernig kerfið virkar í dag blasir við önnur mynd: kerfi sem leggur stöðugan og óhjákvæmilegan kostnað á fólk sem er veikt umfram önnur tilfallandi gjöld, á meðan þeir sem eru heilsuhraustir greiða lítið sem ekker t.

Þetta er ekki fræðileg umræða. Þetta er raunveruleiki sem snertir þúsundir Íslendinga sem lifa með langvinnum sjúkdómum. Þeir sem þurfa mest á heilbrigðisþjónustu að halda bera mestan kostnaðinn. Það er erfitt að sjá hvernig slíkt kerfi getur talist réttlátt.

Kerfið sem átti að vera sanngjarnt – en varð það ekki

Núverandi greiðsluþátttökukerfi byggir á stigum og þökum. Sjúklingar greiða ákveðið hlutfall af lyfjum og þjónustu þar til þeir ná árlegu þaki, og eftir það lækkar kostnaður. Þetta hljómar vel á pappír. En kerfið gerir ráð fyrir að notkun sé tímabundin eða óregluleg. Það hlífir ekki fólki með langvinna sjúkdóma.

Fólk með sykursýki, gigt, hjartasjúkdóma, astma, lungnasjúkdóma, geðsjúkdóma og fjölmarga aðra kvilla þarf lyf og eftirlit alla daga ársins. Þetta eru ekki valkvæð útgjöld. Þetta eru lífsnauðsynjar.

Þessir einstaklingar ná greiðsluþátttökuþökum snemma á ári og greiða þannig fastan árlegan kostnað, óháð tekjum, aldri eða aðstæðum. Þeir geta ekki sleppt lyfjum sínum til að spara. Þeir geta ekki beðið fram á næsta mánuð. Þeir geta ekki „tekið pásu“ frá sjúkdómi sínum. Þeir fá ekki styrki eða niðurfellingu.

Þegar ríkið færði hluta kostnaðarins yfir á sjúklinga var það í reynd að færa ábyrgð á sjúkdómi sem fólk valdi sér ekki. Þetta er í raun sjúkdómsskattur — skattur sem aðeins þeir sem eru veikir greiða.

Heilbrigðir greiða lítið eða ekkert

Á sama tíma greiða þeir sem eru heilsuhraustir nánast ekkert. Þeir nota engin lyf, fara sjaldan til læknis og ná aldrei greiðsluþátttökuþaki. Þeir bera engan fastan árlegan kostnað. Þeir tengja væntanlega ekki við þennan veruleika.

Þetta þýðir að kerfið er í reynd regressívt: þeir sem eru veikastir greiða mest, hafa föst reglubundin kostnað á hverju 12 mánaða tímabili greiðsluþáttöku tímabils. Þeir sem eru heilbrigðir greiða minna eða ekkert. Það er erfitt að sjá hvernig slíkt kerfi samræmist markmiðum velferðarkerfis sem á að byggja á jöfnuði og félagslegri ábyrgð.

Sykursýki: skýrt dæmi um ósanngjarnt kerfi

Sykursýki er eitt skýrasta dæmið um hvernig kerfið leggur byrðar á ákveðinn hóp. Einstaklingur með sykursýki þarf insúlín, mælinálar, skynjara, glúkósamæla og reglulegt eftirlit. Þetta er daglegur kostnaður sem enginn heilbrigður einstaklingur þarf að bera.

Þegar greiðsluþátttökukerfið var tekið upp var hluti kostnaðarins færður frá ríkinu yfir á sjúklinga. Niðurstaðan er sú að fólk með sykursýki greiðir nú fastan árlegan lyfjakostnað sem það hafði ekki áður. Þetta er kostnaður sem enginn getur komist hjá og sem enginn heilbrigður einstaklingur þarf að greiða.

Afleiðingarnar eru raunverulegar

Þetta er ekki bara bókhaldsatriði. Þetta hefur áhrif á líf fólks.

• 1. Fólk tefur lyfjakaup. Sumir bíða fram á næsta mánuð til að kaupa lyf, jafnvel þótt það sé óskynsamlegt og hættulegt.
• 2. Fólk sleppir eftirliti. Læknisheimsóknir eru frestaðar vegna kostnaðar.
• 3. Lágtekjufólk lendir í vanda. Langvinnir sjúkdómar eru algengari hjá tekjulægri hópum. Þeir bera því tvöfalda byrði: veikindi og fjárhagslegt álag.
• 4. Kerfið eykur ójöfnuð. Heilbrigðir greiða lítið. Veikir greiða mikið. Þetta er kerfisbundinn munur sem erfitt er að verja.

Er þetta það kerfi sem við viljum?

Við segjum oft að Ísland sé land jöfnuðar og félagslegs réttlætis. En þegar kemur að greiðsluþátttöku í heilbrigðisþjónustu er veruleikinn annar. Kerfið sem átti að vernda viðkvæma hópa hefur í raun skapað kerfi þar sem þeir sem eru veikastir bera mestan kostnað.

Það er kominn tími til að ræða þetta af hreinskilni. Ekki til að kenna neinum um, heldur til að spyrja: Er sanngjarnt að þeir sem eru veikir greiði fastan árlegan kostnað sem heilbrigðir sleppa við?, ásamt þeim sköttum og gjöldum öðrum sem allir greiða af sínum tekjum? Er skynsamlegt að leggja fjárhagslegt álag á fólk sem hefur enga valkosti?Er þetta það heilbrigðiskerfi sem við viljum byggja framtíðina á?

Ef við viljum heilbrigðiskerfi sem byggir á jöfnuði, þá verðum við að horfast í augu við þessa staðreynd og ræða hana af alvöru. Það er ekki hægt að tala um réttlæti í heilbrigðisþjónustu á meðan langveikir bera fastan kostnað sem heilbrigðir sleppa við.

Höfundur er kerfisstjóri hjá Vegagerðinni.