Meiri­hluti fólks með fötlun í Bret­landi styður rétt til dánarað­stoðar

Umræðan um dánaraðstoð hefur lengi byggst á þeirri forsendu að fólk með fötlun sé almennt andvígt lögleiðingu hennar, ekki síst vegna þess að sú afstaða hefur verið áberandi í málflutningi hagsmunasamtaka fatlaðra. Ný gögn frá Bretlandi sýna þó flóknari mynd: meirihluti fatlaðs fólks styður rétt til dánaraðstoðar. Þetta kallar á endurnýjaða umræðu hér á landi um sjálfsákvörðunarrétt, vernd og virðingu í lok lífs.

Helstu áhyggjur hagsmunasamtaka hafa einkum snúið að því að einstaklingar með fötlun gætu orðið fyrir beinum eða óbeinum þrýstingi til að óska eftir dánaraðstoð, þrátt fyrir að lagalegt ferli í þeim löndum þar sem hún er heimil sé afar strangt og hannað til að koma í veg fyrir slíkt. Áhyggjur af möglegum þrýstingi eru þó verðugt umræðuefni. Hins vegar sýna niðurstöður skoðanakannana að afstaða fatlaðs fólks er hvorki einsleit né eins neikvæð og oft er haldið fram.

Umræðan hefur verið áberandi í Bretlandi undanfarin misseri í tengslum við fyrirhugaða lagasetningu um dánaraðstoð. Í september 2025 birti Susan Brown, rannsakandi hjá Scottish Parliament Information Centre (SPICe), helstu niðurstöður breskra skoðanakannana. Samantekt hennar dregur fram mun fjölbreyttari mynd af afstöðu fatlaðra en áður hefur komið fram í opinberri umræðu.

Viðhorf fólks með fötlun hafa breyst

Viðhorfin eru ekki ný af nálinni. Strax árið 2005 benti skýrsla lávarðadeildar breska þingsins á að viðhorf fatlaðs fólks væru fjölbreytt. Það sem meira var þá sýndu sumar kannanir stuðning sem var sambærilegur við eða meiri en hjá ófötluðum. Í YouGov-könnun frá 2004 töldu 82% svarenda með fötlun að gildandi lög mismunuðu dauðvona einstaklingum sem ekki gætu bundið enda á eigið líf án aðstoðar, samanborið við 75% annarra. Í skýringunni sem fylgdi spurningunni kom fram:

„Samkvæmt núgildandi lögum er fólki heimilt að binda enda á eigið líf, en það er refsivert að aðstoða einhvern sem vill gera slíkt. Þetta þýðir að líkamlega hæfum, dauðvona einstaklingi er heimilt að ákveða hvenær hann deyr, en dauðvona einstaklingur sem er líkamlega ófær um að framkvæma það sjálfur getur ekki fengið aðstoð til að gera það.“

Með öðrum orðum: lögin voru talin hygla þeim sem höfðu líkamlega getu til að deyja á eigin forsendum, en útiloka aðra.

Síðari kannanir hafa staðfest þessa stöðu. Í könnun fyrir Dignity in Dying árið 2014 taldi meirihluti þátttakenda með fötlun rök gegn dánaraðstoð þættu ekki sannfærandi. Þrátt fyrir andstöðu helstu hagsmunasamtaka sýndu niðurstöðurnar að meirihluti fatlaðra var hlynntur dánaraðstoð. Enn skýrari niðurstöður komu fram árið 2022 þegar 77% félagsmanna Disability Equality Scotland sögðust hlynnt dánaraðstoð, en aðeins rúm 10% voru andvíg. Þetta er skýr meirihlutaafstaða.

Áfram mikilvæg spurning um traust og vernd

Þrátt fyrir þetta eru áhyggjur af mögulegum þrýstingi áfram áberandi. Í YouGov-könnun árið 2025 töldu 58% Breta og 51% Skota óttast að fatlaðir væru í meiri hættu en aðrir á að verða fyrir þrýstingi ef dánaraðstoð yrði heimil. Slíkar niðurstöður undirstrika mikilvægi þess að ræða ekki aðeins um lagasetningu heldur einnig um aðstæður og samfélagslegt traust.

Einmitt þess vegna skiptir máli að hafa í huga að í þeim löndum þar sem dánaraðstoð er heimil er ferlið strangt og byggt á því að tryggja sjálfstæða, upplýsta ákvörðun einstaklingsins. Það felur í sér ítarlegt mat og vandaða faglega umgjörð sem á að útiloka hvers konar þrýsting.

Hvað vitum við um Ísland?

Á Íslandi er lítið vitað um afstöðu fatlaðs fólks til dánaraðstoðar. Þótt fyrir liggi niðurstöður könnunar heilbrigðisráðherra frá árinu 2023, þar sem 84,4% sjúklinga í Félagi lungnasjúklinga, Heilaheill, Krafti, MS-félagi Íslands og Parkinsonsamtökunum lýstu sig hlynnta því að dánaraðstoð yrði leyfð, gefa þær takmarkaða innsýn í reynslu og sjónarmið fatlaðs fólks. Lífsvirðing tekur undir með ÖBÍ réttindasamtökum sem árétta í umsögn sinni um þingsályktunartillögu um dánaraðstoð, sem lögð var fram að hausti 2025, að ekki liggi fyrir upplýsingar um viðhorf fatlaðs fólks hér á landi og mikilvægt sé að kanna sjónarmið þess.

Reynslan frá Bretlandi sýnir að það er einföldun að tala um eina afstöðu fatlaðra. Þvert á móti benda gögn til þess að margir líti á hana sem spurningu um sjálfsákvörðunarrétt ekki síður en vernd. Ef umræðan á að vera málefnaleg og byggð á raunverulegum sjónarmiðum er brýnt að afla betri gagna hér á landi og tryggja að raddir fólks með fötlun fái að heyrast á eigin forsendum.

Annars er hætt við að við höldum áfram að ræða fólk með fötlun án þess að hafa það með í umræðunni.

Greinarhöfundur er formaður Lífsvirðingar, sem berst fyrir lögleiðingu dánaraðstoðar á Íslandi.