Ekki benda á mig

Það er auðvelt að ræða ábyrgð þegar allt gengur vel. Þá eru margir tilbúnir að taka heiðurinn. En þegar mál fara úrskeiðis, þegar verkefni dragast, þegar eftirlit bregst eða þegar viðkvæmir hópar fá ekki þá þjónustu sem þeir eiga rétt á, þá kemur að spurningunni: hver ber ábyrgð?

Þegar hreinskilnina vantar

Undanfarið hafa komið fram dæmi úr bæði framkvæmdum og þjónustu sveitarfélaga sem kalla á þessa umræðu. Í skýrslu um málavinnslu barnaverndar í Reykjanesbæ kemur fram alvarleg mynd af kerfi sem hefur á köflum ekki náð að sinna grundvallarhlutverki sínu. Þar er lýst hvernig eftirlit með fósturheimilum hefur brugðist, í sumum tilvikum í áraraðir, og hvernig börn í viðkvæmri stöðu hafa ekki fengið þá eftirfylgni og vernd sem lög gera ráð fyrir

Heiðarleiki skiptir máli

Í skýrslunni kemur einnig fram að tímabil hafi myndast þar sem engar áætlanir um umsjá barna voru í gildi, jafnvel mánuðum eða árum saman . Þetta er ekki smávægilegt frávik. Þetta er kerfisbrestur.

Þegar fósturforeldrar lýsa því að enginn hafi komið í heimsókn í þrjú ár, eða að samskipti hafi takmarkast við stutt símtöl í stað faglegs stuðnings, þá er ekki lengur hægt að tala um mistök. Þá erum við komin að kjarna málsins, ábyrgðinni.

Traust byggist á verkum, ekki orðum

Svipuð mynstur má sjá í öðrum málum, til dæmis í framkvæmdum þar sem kostnaður hækkar, áætlanir breytast og ákvarðanir eru teknar á ferðinni. Þá skapast oft ágreiningur milli meirihluta og minnihluta, þar sem hvor aðili bendir á hinn. Spurningar eru lagðar fram, en svörin verða óljós.

Það sem tengir þessi mál saman er ekki bara niðurstaðan. Það er ferlið.

Hreinskilni í stað afsakana

Í stjórnsýslu eru það embættismenn sem bera faglega ábyrgð á því að vinna mál rétt, fylgja lögum og tryggja eftirlit. En þeir starfa ekki í tómarúmi. Þeir starfa í umboði kjörinna fulltrúa, innan ramma sem pólitíkin setur.

Þegar kerfi bregst með þeim hætti sem lýst er í skýrslu um barnavernd, þá er ekki nóg að benda á álag, manneklu eða erfiðar aðstæður. Það þarf að muna að þegar einn fingur bendir á sökudólg þá benda þrír fingur á þann sem bendir. Það þarf líka að spyrja: hver skapaði þessar aðstæður? Hver bar ábyrgð á forgangsröðun? Hver fylgdist með?

Og þar komum við að óþægilegu en nauðsynlegu svari.

Þegar öllu er á botninn hvolft liggur pólitíska ábyrgðin hjá þeim sem fara með meirihlutavald. Það eru þeir sem taka ákvarðanir um fjárveitingar, skipulag og áherslur. Það eru þeir sem bera ábyrgð á því að kerfið hafi burði til að sinna sínum verkefnum.

En ábyrgðin stoppar ekki þar.

Minnihlutinn hefur einnig hlutverk. Hann hefur andmælarétt, hann hefur eftirlitshlutverk og hann hefur skyldu til að bóka, spyrja og gera athugasemdir þegar tilefni er til. Ef alvarleg mál fara í gegnum kerfið án þess að þau séu dregin fram, án þess að þau séu skráð eða rædd opinberlega, þá vaknar spurning um hvort að hlutverki minnihluta hafi verið nýtt til sinnt.

Traust krefst ábyrgðar

En þegar litið er yfir lengri tíma verður umræðan enn skýrari. Þegar kjörnir fulltrúar hafa setið í meirihluta árum saman er ekki lengur hægt að vísa frá ábyrgð með því að benda á einstök atvik, embættismenn eða aðstæður. Þá þarf einfaldlega að gera upp tímabilið af hreinskilni.

Traust byggist ekki á því að segja að allt hafi gengið vel. Það byggist á því að horfast í augu við það sem fór ekki vel.

Ef kerfisbrestir koma fram, eins og skýrsla um barnavernd bendir til, þá er það ekki bara mál starfsfólks eða verklags. Það er spegilmynd af stjórnun, forgangsröðun og eftirfylgni yfir tíma.

Þeir sem fara með meirihlutavald bera því að lokum meginábyrgð. En lýðræðið krefst meira. Það krefst þess að minnihlutinn nýti sitt hlutverk, spyrji erfiðra spurninga og bóki þegar tilefni er til. Þögn er sama og samþykki.

Það er freistandi að segja: „ekki benda á mig“. En í opinberri stjórnsýslu gengur það ekki til lengdar.

Ábyrgð er ekki eitthvað sem hægt er að færa til eftir hentugleika. Hún fylgir valdi.

Og ef við ætlum að halda trausti í samfélaginu, þá verðum við að byrja þar.

Höfundur er nemi og fyrrverandi íþrótta- og tómstundafulltrúi.