Frá­bær árangur í bólu­setningum gegn mis­lingum á Ís­landi

Mislingar eru bráðsmitandi veirusjúkdómur. Þeir eru ein aðaldánarorsök ungra barna þrátt fyrir að öruggt verndandi bóluefni hafi verið á markaði í áratugi. Allt að 10% barna sem fá mislinga deyja, aðallega þau sem eru vannærð og njóta ekki viðeigandi heilbrigðisþjónustu. Mislingar geta líka leitt til fylgikvilla, misalvarlegra, sá alvarlegasti er síðkomin hæggeng herslisheilabólga (e. subacute sclerosing panencephalitis) sem getur komið fram seint hjá um einum af hverjum þúsund sem fá mislinga, oftast 7–10 árum eftir mislingasýkinguna og er banvæn.

Markmið Átaks gegn mislingum og rauðum hundum (e. Measles & Rubella Initiative) er að fækka dauðsföllum af völdum mislinga um 95% í árslok 2015, miðað við árið 2000, með bólusetningum. Á tímabilinu 2000-2013 jukust mislingabólusetingar barna um 84% og dauðsföllum af völdum mislinga fækkaði um 75% á sama tíma og er talið er að mislingabólusetningar hafi komið í veg fyrir 15,6 milljónir dauðsfalla 2000-2013. Bólusetningar eru árangursríkasta fjárfestingin í lýðheilsu á heimsvísu. Samt deyja börn enn úr mislingum.

Árið 2024 létust 94.600 einstaklingar úr mislingum í heiminum, flest börn undir fimm ára aldri, sem er fækkun frá aldamótum, en árið 2001 létust 750,000 börn úr mislingum á heimsvísu. Mislingar brjótast út ef of fáir eru bólusettir, veiran getur þá dreifst milli þeirra sem eru óbólusettir. Árið 2013 voru 21,5 milljón barna ekki bólusett gegn mislingum, 60% þeirra í sex löndum: Indlandi, Nígeríu, Pakistan, Eþíópíu, Indónesíu og Kongó. Sama ár voru 79% dauðsfalla af völdum mislinga í heiminum í sömu sex löndum, flest á Indlandi. Mislingabólusetningar eru árangursríkasta fjárfestingin í lýðheilsu á heimsvísu. Samt deyja börn enn úr mislingum. Árið 2024 var hrundið af stað nýju bólusetningaátaki gegn mislingum og rauðum hundum í 23 löndum. Af þeim 17 löndum sem gerðu rannsókn á árangri átaksins náðist 84% tíðni tveggja bólusetningaskammta að meðaltali. Það er aukning frá því sem áður var, en ekki nóg. Meðal 57 fátækustu landa heims (low-income countries) sem njóta stuðnings Heimssamtaka um bólusetningar (Global Vaccine Alliance, Gavi), jókst hlutfall þeirra sem fengu fyrsta skammt af mislingabóluefni úr 78% árið 2023 í 80% árið 2024, en hlutfall þeirra sem fékk seinni skammt mislingabóluefnis jókst aðeins úr 66% árið 2023 í 70% árið 2024. Talið er að hlutfall þeirra sem fá 2 skammta af mislingabóluefni þurfi að vera a.m.k. 95% til að koma í veg fyrir að mislingar breiðist út og geti orðið að faröldrum.

Mislingar brjótast enn út löndum með háar meðaltekjur, þ.m.t. í Evrópu. Mislingatilfelli í Evrópu voru 31.685 árið 2013, og þótt verulega hafi dregið úr þeim greindust enn 4.623 með mislinga á 12 mánaða tímabili (mars 2025 til febrúar 2026) í 30 Evrópulöndum (EU/EEA), þar af voru 1.536 (33.2%) börn undir 5 ára aldri. Sex þeirra létust úr mislingum í Frakklandi (4), Hollandi (1) og Rúmeníu (1). Tíðni mislinga var langhæst meðal ungbarna 12 mánaða og yngri (124 tilfelli á milljón einstaklinga) og 1–4 ára barna (65.3 tilfelli á milljón einstaklinga). Á 2 fyrstu mánuðum þessa árs, janúar og febrúar 2026, greindust 350 einstaklingar með mislinga í Evrópu og mislingasmit aukast venjulega á vorin, einkum meðal þeirra sem ekki hafa fengið 2 bólusetningar.

Evrópska smitsjúkdómastofnunin, European Centre for Disease Prevention and Control (EDCD), telur að til þess að koma í veg fyrir að mislingar breiðst út í Evrópu þurfi að ná og viðhalda hárri þekjun bólusetninga gegn mislingum og að yfir 95% einstaklinga fá tvo skammta af mislingabóluefni. Lykilatriði sé að bæði fyrri og seinni skammtur sé gefinn börnum á réttu tíma samkvæmt ráðleggingum sóttvarnaryfirvalda. Á Íslandi er ráðlögð bólusetning gegn mislingum með tveimur skömmtum af MMR bóluefninu, sem ver gegn mislingum, hettusótt og rauðum hundum, og veitir örugga vörn. MMR bólusetning gefin við 18 mánaða aldur og endurtekin við 12 ára aldur.

Á Íslandi gengu skæðir mislingafaraldrar áður en bólusetningar hófust. Talið er að í faraldrinum árið 1846 hafi 926 dáið úr mislingum, 58 í Austfjarðafaraldrinum 1869-70, og 952 í faraldri árið 1882. Fyrsta bóluefnið gegn mislingum kom fram árið 1966 og á Íslandi hófust mislingabólusetningar barna árið 1976 og síðasti stóri mislingafaraldurinn var árið 1977. Mislingar greindust ekki hérlendis frá árinu 1996 fyrr en 2014 (1 einstaklingur), 2016 (1), 2017 (3) og 2021 (2). Í hópsýkingu árið 2019 greindust 6 einstaklingar og mátti rekja öll smitin til sama einstaklings. Flestir sem hafa greinst með mislinga hér á landi frá því bólusetningar urðu almennar smituðust erlendis.

Sóttvarnalæknar fyrr og nú hafa ítrekað bent á að mislingar geta borist hingað til lands en talið ólíklegt að þeir nái mikilli útbreiðslu, ef nær öll íslensk börn verða áfram bólusett eins og ráðlagt er. Árið 2022 fengu aðeins 80% barna seinni skammt af mislingabóluefni, en með mikilli fræðslu og góðri heilbrigðisþjónstu hefur gríðarlegur árangur náðst. Árið 2023 fengu 89% barna seinni skamm af mislingabóluefni og 98% árið 2024 (mynd 2).

Í Evrópulöndum innan Evrópusambandinsins og evrópska efnahagssvæðisins hefur meðvitund um mikilvægi þess að bólusetja börn gegn mislingum aukist verulega að undanförnu. Árið 2024 voru á bilinu 62% til 99% sem fengu annan skammt mislingabóluefnis, að meðaltali 88%, sem er langt undir 95% markmiði EDCD. Hæst tveggja skammta bólusetningatíðnin 99% var í Ungverjalandi og Ísland var í öðru sæti með 98%, betri árangur en á hinum Norðurlöndunum, þar sem tíðnin var undir 95% markmiði EDCD, eða 93% Danmörku, 92% í Finnlandi, 94% í Noregi og 92% í Svíþjóð.

Í dag, 29. apríl, er dagur ónæmisfræðinnar, en eitt mikilvægasta framlag fræðigreinarinnar er aukinn skilningur á ónæmisvörum og þróun bóluefna sem vernda börn og fullorðna gegn alvarlegum smitsjúkdómum. Þessi vika (World Immunization Week 2026) er tileinkuð bólusetningum um allan heim.

Við getum verið stollt af þeim árangri sem hefur náðst í bólusetningum á Íslandi almennt og bólusetningum gegn mislingum sérstaklega, þökk sé starfsfólki embættis sóttvarnarlæknis, ungbarnaverndar og heilugæslunnar og ekki síst þeim foreldrum sem láta bólusetja börnin sín gegn mislingum og öðrum alvarlegum smitsjúkdómum. Það er réttur allra barna.

Heimildir: Ársskýrsla sóttvarna 2021, https://www.ecdc.europa.eu, https://www.gavi.org/our-work/vaccine-portfolio/measles-measles-rubella

Höfundur er prófessor emeríta í ónæmisfræði við læknadeild Háskóla Íslands og verkefnisstjóri smit- og bólgusjúkdóma hjá Íslenskri erfðagreiningu.