Ó­raun­hæft endurkaupaverð ógnar fram­tíð Grinda­víkur

Endurreisn Grindavíkur er eitt stærsta samfélagslega verkefni sem íslensk stjórnvöld standa frammi fyrir. Vilji er til staðar hjá mörgum fyrrverandi íbúum til að snúa aftur heim þegar aðstæður leyfa. Nú hefur hins vegar komið í ljós að gildandi lagarammi veldur verulegum vanda við endurkaup fasteigna, sem gæti gert fólki erfitt, eða jafnvel ómögulegt, að endurheimta eigin heimili á sanngjörnum kjörum.

Vorið 2024 voru sett sérstök lög sem miðuðu að því að verja fjárhagslega stöðu Grindvíkinga í kjölfar náttúruhamfara. Með lögunum fékk ríkisfélagið Fasteignafélagið Þórkatla ehf. heimild til að kaupa íbúðarhúsnæði í Grindavík á verði sem nam 95% af brunabótamati eignanna. Þetta var neyðarúrræði sem skapaði mikilvægt fjárhagslegt öryggi við afar erfiðar aðstæður.

Jafnframt var gengið út frá því að fyrrverandi eigendur hefðu forgang til að endurkaupa eignir sínar síðar, ef aðstæður leyfðu endurkomu til bæjarins. Nú blasir hins vegar við að framkvæmd laganna gæti leitt til ósanngjarnrar og ófyrirséðrar niðurstöðu.

Brunabótamat og takmarkanir þess

Brunabótamat hefur ákveðinn og afmarkaðan tilgang. Það er ætlað til að meta endurbyggingarkostnað fasteignar ef hún verður fyrir altjóni, til dæmis vegna bruna. Matið tekur fyrst og fremst mið af byggingarkostnaði og hækkar sjálfkrafa í takt við vísitölu byggingarkostnaðar.

Brunabótamat endurspeglar hins vegar ekki raunverulegt markaðsverð fasteigna. Markaðsverð ræðst af fjölmörgum þáttum, svo sem eftirspurn, staðsetningu, ástandi eignar, ástandi samfélagsins og framtíðarhorfum þess. Þessir þættir eru sérstaklega mikilvægir í Grindavík í ljósi þeirra fordæmalausu aðstæðna sem þar ríkja.

Þessi grundvallarmunur skapar nú alvarlegt vandamál. Á meðan brunabótamat eigna hækkar sjálfkrafa vegna vísitöluhækkana, hefur raunverulegt ástand margra fasteigna staðið í stað eða jafnvel versnað, enda hefur í mörgum tilvikum aðeins verið sinnt lágmarksviðhaldi af hálfu Þórkötlu.

Afleiðingin er sú að Grindvíkingar sem vilja kaupa heimili sín aftur standa frammi fyrir því að þurfa að greiða verulega hærra verð fyrir eignirnar en þeir fengu greitt við söluna. Í sumum tilvikum nemur þessi hækkun mörgum milljónum króna á innan við tveimur árum, þrátt fyrir að eignirnar séu í sama eða jafnvel lakara ástandi en áður.

Slík niðurstaða getur vart hafa verið tilgangur laganna.

Lagabreyting er nauðsynleg

Núverandi fyrirkomulag er ekki í samræmi við þau markmið sem lögin höfðu í upphafi. Markmiðið var að verja Grindvíkinga og skapa raunhæfan möguleika á að endurreisa samfélagið þegar aðstæður leyfðu. Það var aldrei ætlunin að fyrrverandi eigendur þyrftu að kaupa heimili sín aftur á verði sem hefur hækkað sjálfkrafa án tengsla við raunverulegt ástand eignanna eða markaðsvirði þeirra.

Því er nauðsynlegt að endurskoða lagaákvæðin og skapa sanngjarnari grundvöll fyrir endurkaupum. Slík breyting gæti til dæmis tekið mið af raunverulegu ástandi fasteigna og sanngjörnu mati á verðmæti þeirra, með hliðsjón af raunverulegum markaðsaðstæðum, í stað sjálfvirkra vísitöluhækkana brunabótamats.

Slík breyting myndi ekki aðeins gagnast einstaklingunum sem í hlut eiga heldur einnig samfélaginu í heild. Það er allra hagur að eignir í Grindavík séu í notkun og fái eðlilegt viðhald. Ef hús standa mannlaus og grotna niður í eigu ríkisfélags er það ekki aðeins skaðlegt fyrir bæjarfélagið heldur einnig óþörf byrði á skattgreiðendum. Það er því hagsmunamál samfélagsins alls að eignirnar séu seldar aftur til fyrri eigenda.

Samfélagslegt hlutverk Þórkötlu

Fasteignafélagið Þórkatla var ekki stofnað sem hefðbundið hagnaðardrifið fasteignafélag. Félagið var sett á laggirnar til að sinna samfélagslegu neyðarhlutverki við fordæmalausar aðstæður. Mikilvægt er að framkvæmd laganna og starfsemi félagsins endurspegli áfram þau samfélagslegu markmið sem að var stefnt í upphafi.

Endurreisn Grindavíkur mun að stórum hluta ráðast af því hvort fólki verði gert kleift að snúa aftur heim á réttlátum og raunhæfum forsendum.

Ef raunverulegur vilji er til þess að endurreisa Grindavík þarf lagaramminn að styðja við það markmið, ekki vinna gegn því.

Við megum ekki missa sjónar á því að lögin eru mannanna verk. Nú er brýn þörf á lagabreytingu og stjórnvöld þurfa að sýna í verki að þau ætli ekki að standa í vegi fyrir endurreisn Grindavíkur.

Höfundur er lögmaður hjá Novum lögfræðiþjónustu.