Eru á­fengis­kaup verndandi þáttur?

Þegar sumarið gengur í garð breytast daglegar venjur margra fjölskyldna. Skólum lýkur, skipulagið verður frjálslegra og börn og ungmenni verja meiri tíma með vinum sínum og utan hefðbundins ramma skóla og tómstunda. Sumarið getur verið dýrmætur tími til að skapa góðar minningar, en það er einnig mikilvægt að foreldrar og samfélagið allt haldi áfram að hlúa að þeim verndandi þáttum sem stuðla að öryggi, vellíðan og heilbrigðum þroska barna og ungmenna.

Á síðustu áratugum hefur Ísland vakið athygli víða um heim fyrir árangursríkt forvarnastarf sitt. Um síðustu aldamót var áfengisneysla ungmenna hér á landi meðal þeirrar mestu sem þekktist í Evrópu. Til að bregðast við þessari þróun var ráðist í víðtækt samfélagslegt átak sem síðar varð þekkt sem Íslenska forvarnamódelið. Þar var áherslan á það að efla verndandi þætti í lífi barna og ungmenna með samvinnu allra þeirra sem koma að degi þeirra.

Hvað eru verndandi þættir?

Verndandi þættir eru þeir þættir sem draga úr líkum á áhættuhegðun og styrkja börn í að takast á við áskoranir lífsins. Þar má nefna góð tengsl við foreldra, reglulega samveru fjölskyldunnar, þátttöku í íþróttum og skipulögðu tómstundastarfi, skýr mörk og reglur, jákvæða jafningjahópa og tilfinningu fyrir því að tilheyra samfélagi. Þegar fjölskyldur, skólar, íþróttafélög, sveitarfélög og önnur samfélagsöfl vinna saman að því að styrkja þessa þætti skapast umhverfi sem styður við heilbrigðan þroska barna.

Árangurinn lét ekki á sér standa. Áfengisneysla ungmenna dróst verulega saman og Ísland varð þekkt um allan heim fyrir árangursríka nálgun sína í forvörnum. Þessi árangur varð ekki til af sjálfu sér heldur vegna þess að samfélagið sameinaðist um það markmið að styrkja uppeldis- og verndarumhverfi barna.

Verndum og styðjum

Árangurinn sem við höfum náð og verið stolt yfir er ekki sjálfgefin og því er mikilvægt að missa ekki dampinn. Áfengisneysla ungmenna eykst gjarnan yfir sumarmánuðina. Sérstaklega á þetta við um ungmenni sem eru að ljúka grunnskóla og hefja nám í framhaldsskóla eða þau sem eru á framhaldskólaaldri. Á þessum tímamótum eiga sumir foreldrar það til að slaka á þeim mörkum sem áður hafa verið sett og jafnvel líta svo á að það sé eðlilegt að ungmenni prófi áfengi.

En það er mikilvægt að segja það skýrt: Áfengisneysla barna og ungmenna er hvorki eðlilegur né æskilegur hluti af uppvexti þeirra. Því lengur sem þau bíða með neyslu áfengis því betra.

Samkvæmt íslenskum lögum er aldurstakmark fyrir kaup á áfengi 20 ár og óheimilt er að útvega ungmennum áfengi. Foreldrar ættu ekki að hjálpa börnum sínum að brjóta lögin með því að kaupa áfengi fyrir þau eða samþykkja neyslu þeirra.

Ástæðurnar eru ekki eingöngu lagalegar. Heilinn heldur áfram að þroskast langt fram eftir unglingsárum og fram á þriðja áratug ævinnar. Áfengisneysla á þessum mikilvæga tíma í þroskaferlinu getur haft neikvæð áhrif á heilastarfsemi, nám, dómgreind og tilfinningaþroska. Ungt fólk þarf svigrúm til að þroskast við sem bestar aðstæður og áfengisneysla getur truflað það ferli.

Áfengiskaup eru ekki verndandi þáttur

Það er algengur misskilningur að foreldrar haldi að þeir séu að vernda ungmenni sín með því að kaupa fyrir þau áfengi, því þá viti þau hvað og hve mikið þau eru að drekka. Þó sýna rannsóknir að sú leið skilar ekki þeim árangri sem vonast er eftir. Þvert á móti benda niðurstöður til þess að ungmenni sem fá áfengi frá foreldrum sínum drekki meira, oftar og hefji reglulega áfengisneyslu fyrr en jafnaldrar þeirra. Þegar foreldrar útvega áfengi eru þau að senda þau skilaboð að neyslan sé samþykkt eða eðlileg.

Ábyrgð foreldra felst ekki í að útvega áfengi heldur að vernda börn sín, styðja þau og hjálpa þeim að taka heilbrigðar og skynsamlegar ákvarðanir. Það felur meðal annars í sér að setja skýr mörk, fylgjast með því hvar börnin eru og með hverjum þau eru, sýna áhuga á lífi þeirra og eiga regluleg og opinská samskipti við þau. Líka þegar þau eldast

Sterk tengsl og samvera eru verndandi þættir

Sterk tengsl milli foreldra og barna eru meðal öflugustu verndandi þáttanna sem til eru. Samvera skiptir máli, hvort sem hún felst í sameiginlegum máltíðum, ferðalögum, gönguferðum, íþróttaiðkun eða einfaldlega samtölum um daglegt líf. Þegar börn upplifa áhuga, stuðning og nærveru foreldra sinna eru þau betur í stakk búin til að takast á við áskoranir og þrýsting frá umhverfinu. Líka þegar þau eldast.

Börn þurfa á foreldrum sínum að halda, jafnvel þótt þau sýni það ekki alltaf. Þau þurfa mörk, leiðsögn og stuðning. Þess vegna er mikilvægt að foreldrar haldi áfram að vera virkir þátttakendur í lífi barna sinna, líka þegar þau eldast.

Nú þegar sumarið er fram undan er því tilefni til að minna okkur á hvað skiptir mestu máli. Við getum öll stuðlað að sterkari verndandi þáttum í lífi barna og ungmenna með því að verja tíma með þeim, sýna þeim áhuga, setja skýr mörk og vera góðar fyrirmyndir. Með því leggjum við okkar af mörkum til að skapa öruggt umhverfi þar sem börn og ungmenni geta dafnað og blómstrað.

Höfundur er sérfræðingur í foreldrasamstarfi og forvörnum hjá Heimili og skóla – Landsamtökum foreldra.