Hver á stjórn­sýsluna?

Sigurður Sigurðsson spyr réttu spurningarinnar á Vísi í aðsendri grein. Hvar eru stóru, endurbyggðu fiskistofnarnir eftir fjörutíu ár af fórnum? En það er önnur spurning sem liggur undir, og hún er enn óþægilegri. Hver á stjórnsýsluna sem á að gæta auðlindarinnar fyrir okkur hin?

Kerfið er ekki bilað. Það virkar nákvæmlega eins og það var hannað. Vandinn er ekki sá að einhver múti einhverjum í bakherbergi. Vandinn er hver situr í stólunum sem eiga að vera hlutlausir.

Tökum Hafrannsóknastofnun sem dæmi. Haustið 2025 var Eggert Benedikt Guðmundsson settur forstjóri hennar. Sami maður var forstjóri HB Granda, eins stærsta útgerðarfyrirtækis landsins, í rúm átta ár. Núna stýrir hann stofnuninni sem gefur út ráðgjöfina sem ákveður hver fær að veiða hvað. Forstjórinn á undan, Þorsteinn Sigurðsson, óskaði eftir lausn eftir að ráðherra auglýsti embætti hans á meðan hann sat enn í því. Þetta er ekki samsæriskenning. Þetta stendur á vef Stjórnarráðsins.

Og það er ekki bara Hafró. Í júní 2026 tók Kolbeinn Árnason við sem ráðuneytisstjóri atvinnuvegaráðuneytisins, æðsti embættismaður þess ráðuneytis sem skrifar lögin um sjávarútveg og hefur eftirlit með greininni. Sami maður var fyrsti framkvæmdastjóri Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi. Hann leiddi sameiningu LÍÚ og Samtaka fiskvinnslustöðva í nákvæmlega þau samtök sem berjast núna hatrammast gegn veiðigjaldinu og gegn 48 dögunum. Og áður en hann varð ráðuneytisstjóri stýrði hann skrifstofu auðlinda í sama ráðuneyti, einmitt þegar veiðigjaldið og strandveiðidagarnir voru í deiglunni. Maðurinn sem stýrði hagsmunagæslu útgerðarinnar stýrir núna ráðuneytinu sem á að halda utan um auðlindina fyrir okkur hin. Þetta stendur orðrétt í ferilskránni sem ráðuneytið birti sjálft þegar hann var skipaður. Lobbíð rann ekki að ráðuneytinu. Það settist í efsta stólinn.

Tökum þingið. Jens Garðar Helgason var formaður Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi frá 2014 til 2020. Í dag er hann varaformaður Sjálfstæðisflokksins og þingmaður. Maðurinn sem leiddi hagsmunagæslu stærstu útgerðanna í sex ár situr núna á löggjafarsamkomunni sem setur reglurnar um þær sömu útgerðir. Hann gekk ekki úr greininni inn í pólitík. Hann tók greinina með sér.

Sjáið hvað er að gerast. Sami hópur manna gætir hagsmuna útgerðarinnar hjá SFS, flyst svo yfir í efsta embætti ráðuneytisins, eða inn á þing, eða í forstjórastol stofnunarinnar sem gefur ráðgjöfina. Þetta eru ekki ólíkir heimar. Þetta er sama fólkið að færa sig milli stóla.

Og hér kemur það sem fæstir vita. Alþingi sjálft segir á heimasíðu sinni að þingmenn séu ekki bundnir af hæfisreglum eins og embættismenn eða dómarar. Þeir mega taka þátt í meðferð og afgreiðslu mála óháð hagsmunatengslum. Embættismaður sem á hlut í máli þarf að víkja. Dómari sem á hlut í máli þarf að víkja. Þingmaður sem á beina hagsmuni í máli má sitja, tala og greiða atkvæði. Þetta er ekki misskilningur. Þetta er skrifað niður sem regla.

Svo þegar einhver spyr af hverju það sé svona ótrúlega erfitt að tryggja strandveiðimönnum 48 daga, þá er svarið ekki einn vondur karl. Svarið er allt apparatið.

Ríkisstjórnin lofaði 48 dögum. Þetta var eitt af forgangsmálum hennar. Samt tókst ekki að festa það í lög sumarið 2025. Það endaði í reglugerð og bráðabirgðaheimild, af því að lagaleiðin sat föst. Af hverju? Af því að til þess að tryggja dagana þarf að víkja frá lögbundinni skyldu Fiskistofu til að stöðva veiðar þegar potturinn klárast. Potturinn er ákveðinn út frá ráðgjöf Hafró. Og um leið og málið kom fram mætti SFS með fullum þunga. Samtökin skiluðu 167 blaðsíðna umsögn um veiðigjaldið. Þau neituðu að svara á viku fresti. Þau létu KPMG, Jakobsson Capital og norska lögmannsstofu reikna og vara við. Þau sögðu að dagarnir myndu kalla á tvöföldun þorskheimilda til strandveiða.

Sjáið mynstrið. Hver einasti hlekkur í keðjunni gerir nákvæmlega það sem honum ber. Hafró er varkár. Fiskistofa fer að lögum. Ráðuneytið undirbýr málin. SFS gætir hagsmuna sinna. Enginn þarf að brjóta neitt. En útkoman er alltaf sú sama. Þunginn lendir á litlu bátunum og aldrei á stóru úthlutuninni. Það er kerfistaka. Hún þarf engar mútur. Hún þarf bara að rétta fólkið sitji í réttu stólunum og að reglurnar séu skrifaðar af þeim sem græða á þeim.

Heiðrún Lind Marteinsdóttir, framkvæmdastjóri SFS, kallaði veiðigjaldafrumvarpið beinlínis hættulegt. Hættulegt hverjum? Þjóðinni sem á að eiga fiskinn samkvæmt fyrstu grein laganna? Eða þeim fáu sem fengu hann gefins og leigja okkur hann svo til baka?

Og ég er ekki einu sinni búinn. Það væri hægt að halda áfram, telja upp fleiri nöfn, fleiri stóla, fleiri menn sem hafa fært sig úr greininni yfir í apparatið sem á að halda utan um hana. En þá yrði þessi grein bara lengri og lengri, og hún segir nú þegar það sem hún þarf að segja. Því punkturinn er ekki sá að hver einasti embættismaður sé spilltur. Ég er ekki að saka fólk sem vinnur vinnuna sína af heiðarleika. Punkturinn er að hagsmunir setjast í stóla sem eiga að vera hlutlausir, aftur og aftur og aftur, og að við höfum ákveðið að það sé bara í lagi.

Það er ekki í lagi.

Við þurfum alvöru hæfisreglur fyrir þá sem setja reglurnar og þá sem framfylgja þeim. Við þurfum raunverulegan kælitíma þannig að maður gangi ekki beint úr framkvæmdastjórastól hagsmunasamtaka í efsta embætti ráðuneytisins sem á að halda þeim í skefjum. Við þurfum hagsmunaskráningu sem hefur tennur en er ekki bara til upplýsingar. Og við þurfum að hætta að ljúga því að okkur sjálfum að við eigum stjórnsýsluna á meðan greinin á hana.

Fiskurinn er sameign þjóðarinnar. Það stendur í lögunum. Stjórnsýslan á að vera það líka.

Höfundur er stjórnarmaður í Strandveiðifélagi Íslands.