82 ár frá stofnun lýð­veldisins: Gleymum ekki sögu okkar

Í dag, 17. júní 2026, eru 82 ár liðin frá því að Ísland varð sjálfstætt lýðveldi. Það var staðfest á Þingvöllum við Lögberg þann 17. júní 1944. Á þessum degi minnumst við þeirra kynslóða sem börðust af þrautseigju, fórnfýsi og trú á eigin þjóð og lögðu sitt af mörkum til að tryggja Íslandi fullt sjálfstæði.

Oft er sagt að einn mannsaldur nægi til að gleyma. Það á jafnt við um listir, menningu, sögur og gildi. Að mínu mati virðist slíkt hafa gerst hjá mörgum þeirra sem sitja nú á Alþingi og fara með stjórn landsins. Þar virðist sjálfsagt að ræða framsal mikilvægra valdheimilda til yfirþjóðlegra stofnana Evrópusambandsins.

Evrópusambandið er yfirþjóðlegt samstarf ríkja. Það felur í sér að ákveðnar ákvarðanir eru teknar af sameiginlegum stofnunum sambandsins í stað þess að hvert aðildarríki taki þær sjálfstætt.

Íslensk stjórnskipan byggir á þrískiptingu ríkisvaldsins. Alþingi fer með löggjafarvaldið, ríkisstjórnin með framkvæmdarvaldið og dómstólar með dómsvaldið.

Alþingi hefur lengi verið talið ein elsta stofnun sinnar tegundar í heiminum og á rætur að rekja til stofnunar þess á Þingvöllum árið 930. Þar var Lögberg miðpunktur þinghalds og kom fólk saman ár hvert til að fjalla um lög, leysa úr ágreiningi og kveða upp dóma. Þótt höfðingjar sætu þingið var almenningi heimilt að fylgjast með störfum þess, sem undirstrikar mikilvægi opinberrar þátttöku í stjórnskipun landsins allt frá upphafi.

Æðsti embættismaður þingsins var lögsögumaðurinn, sem bar ábyrgð á að kunna lög landsins utanbókar og flytja þau fyrir þingheimi. Hann fór með einn þriðja hluta laganna ár hvert. Þinghaldi lauk að jafnaði eftir tvær vikur fram til ársins 1271, þegar breytingar voru gerðar á skipulagi þess.

Með samþykkt Gamla sáttmála á árunum 1262–1264 gengu Íslendingar Noregskonungi á hönd. Það hafði í för með sér róttækar breytingar á stjórnskipun landsins. Til þess að lög Alþingis öðluðust gildi þurfti samþykki konungs, sem jafnframt fór með framkvæmdarvaldið. Embætti lögsögumanns var lagt niður og í stað þess komu tveir lögmenn. Smám saman færðist meginhlutverk Alþingis frá löggjöf yfir í dómsstörf og á síðari hluta 17. aldar var löggjafarvaldið orðið alfarið í höndum Danakonungs.

Þann 6. júní 1800 ákvað konungur að leggja Alþingi niður og Landsyfirréttur í Reykjavík tók við hlutverki Lögréttu sem æðsti dómstóll landsins. Sá dómstóll starfaði til ársins 1920 þegar Hæstiréttur Íslands var stofnaður.

Ákveðið var þó að endurreisa Alþingi. Þann 8. mars 1843 kvað konungur upp úrskurð þess efnis og 1. júlí 1845 kom þingið saman á ný, þó aðeins sem ráðgjafarþing. Kosningaréttur var þá afar takmarkaður og bundinn við efnamikla karlmenn, sem námu aðeins um fimm prósentum þjóðarinnar.

Með stjórnarskránni árið 1874 fékk Alþingi aftur formlegt löggjafarvald. Konungur hélt þó neitunarvaldi sem hann beitti ítrekað. Þessi þróun markaði upphaf þess að Alþingi hóf að endurheimta stöðu sína sem miðlæg valdastofnun Íslendinga, þótt full sjálfstjórn kæmi ekki til sögunnar fyrr en síðar.

Uppruna íslenskrar stjórnskipunar í nútímaskilningi má rekja til stjórnarskrárinnar frá 1874. Hún var sett í kjölfar langrar togstreitu milli Íslendinga og danskra stjórnvalda um stjórnskipulega stöðu landsins. Þrátt fyrir að Ísland væri í ríkjasambandi við Danmörku átti landið sér sérstaka löggjafarhefð sem dönsk stjórnvöld urðu að taka tillit til.

Stór þáttaskil urðu með þjóðfundinum árið 1851 þegar Íslendingar höfnuðu tilraunum Dana til að styrkja ríkislega einingu. Eftir margra ára deilur setti danska þingið hins vegar einhliða svokölluð stöðulög árið 1871 sem skilgreindu Ísland sem óaðskiljanlegan hluta danska ríkisins, þó með sérstök landsréttindi. Þessi lög urðu grundvöllur stjórnarskrárinnar sem Kristján IX. Danakonungur veitti Íslendingum árið 1874.

Stjórnarskráin tók aðeins til svokallaðra sérmála Íslands, en danska stjórnin hélt eftir forræði yfir utanríkismálum, hermálum og öðrum ríkismálum. Þrátt fyrir gagnrýni á tilurð hennar varð hún mikilvægur áfangi á leið þjóðarinnar til aukins sjálfstæðis.

Árið 1904 fengu Íslendingar heimastjórn í sérmálum sínum. Þá var skipaður íslenskur ráðherra með aðsetur í Reykjavík sem bar ábyrgð gagnvart Alþingi. Með þeirri breytingu hófst í reynd þingræði á Íslandi.

Árið 1915 voru samþykktar umfangsmiklar breytingar á stjórnarskránni. Kosningaréttur var rýmkaður og konur fengu kosningarétt. Jafnframt var konungkjöri þingmanna hætt og heimilað að fjölga ráðherrum. Þannig styrktist staða Alþingis enn frekar.

Næsti stóri áfangi í stjórnskipun Íslands kom með sambandslögunum árið 1918. Með þeim var Ísland viðurkennt sem fullvalda ríki í konungssambandi við Danmörku. Danakonungur var áfram þjóðhöfðingi beggja ríkja en Ísland hafði sjálfstæði í nær öllum innri málum sínum.

Á stríðsárunum urðu aðstæður þannig að endurskoðun sambandslaganna varð óhjákvæmileg. Alþingi samþykkti árið 1941 að ekki yrði unnið að endurnýjun þeirra. Þess í stað lýsti þingið yfir vilja sínum til að stofna íslenskt lýðveldi þegar aðstæður leyfðu.

Þegar Þjóðverjar hernámu Danmörku árið 1940 rofnuðu í reynd tengsl ríkjanna. Íslendingar tóku þá sjálfir yfir konungsvaldið og fólu ríkisstjóra, kjörnum af Alþingi, að fara með það tímabundið.

Árið 1944 var síðan ákveðið að slíta sambandinu formlega og stofna lýðveldi. Í þjóðaratkvæðagreiðslu studdi yfirgnæfandi meirihluti kjósenda bæði sambandsslitin og nýja stjórnarskrá.

Meginbreytingin var sú að embætti forseta Íslands kom í stað konungs. Á endanum var ákveðið að forsetinn skyldi kjörinn af þjóðinni. Með því var forseta veitt sjálfstæðara umboð gagnvart Alþingi en áður hafði þekkst.

Sú breyting sem hafði hvað mest áhrif á valdaskipan landsins var þó 26. grein stjórnarskrárinnar. Hún veitti forseta málskotsrétt og tryggði að ef forseti synjaði lögum staðfestingar skyldu þau fara í þjóðaratkvæðagreiðslu. Með þessu var komið á mikilvægu aðhaldi milli Alþingis og þjóðkjörins forseta.

Nú hefur meirihluti Alþingis samþykkt að boða til þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu þann 29. ágúst 2026.

Að mínu mati snýst þessi umræða ekki aðeins um efnahagsmál eða alþjóðlegt samstarf. Hún snýst um það hvort við séum tilbúin að færa vald sem íslenska þjóðin hefur byggt upp í meira en þúsund ár frá lýðræðislega kjörnum stofnunum landsins til yfirþjóðlegra stofnana. Þess vegna er þessi umræða ekki aðeins spurning um Evrópusambandið heldur einnig um fullveldi Íslands, sjálfsákvörðunarrétt þjóðarinnar og þá stjórnskipan sem forfeður okkar lögðu grunn að.

Kæru Íslendingar.

Gleymum ekki sögu okkar og uppruna. Gleymum ekki því að við erum Íslendingar og að við erum frjáls og fullvalda þjóð vegna þess að forfeður okkar höfðu trú á fólkinu og landinu okkar fagra. Verjum fullveldi og sjálfstæði lands og þjóðar og segjum nei í þjóðaratkvæðagreiðslunni þann 29. ágúst með hagsmuni komandi kynslóða að leiðarljósi og af virðingu fyrir þeim forfeðrum sem börðust fyrir sjálfstæði Íslands.

Ég óska öllum Íslendingum til hamingju með daginn, Þjóðhátíðardag okkar Íslendinga

Höfundur er stjórnsýslufræðingur og oddviti Framsóknarflokksins í Suðurnesjabæ.