Hinar myrku hliðar deilds full­veldis: Sýndar­á­hrif og upp­gjöf smá­ríkis

Hugtakið „deilt fullveldi“ er oft klætt í hátíðlegan búning samvinnu og samstöðu í alþjóðastjórnmálum. Hugmyndin er sú að með því að gefa eftir hluta af eigin ákvarðanavaldi fái þjóðir í staðinn hlutdeild í stærra og öflugra kerfi. En þegar þessi kenning er heimfærð á 400.000 manna eyríki, með yfirráð yfir einu gjöfulasta hafsvæði heims, afhjúpast allt aðrar og myrkari hliðar.

Fyrir Ísland snýst deilt fullveldi innan yfirþjóðlegra stofnana á borð við Evrópusambandið ekki um jöfn skipti, heldur kerfisbundna og óafturkræfa rýrnun á raunverulegu lýðræði.

Stærðfræði valdaleysisins

Sá skuggi sem fellur þyngst á hugmyndina um deilt fullveldi er hróplegt ósamræmi í atkvæðavægi og áhrifum. Þegar ríki fórnar einkavaldi sínu á ákveðnum málasviðum afhendir það 100% af ákvörðunarrétti sínum yfir eigin málum. Ef Ísland tæki slíkt skref innan ESB fengi það í staðinn um 0,09% atkvæðavægi í 450 milljóna manna samfélagi.

Þetta eru ekki viðskipti sem styrkja sjálfstæði; þetta er stofnanavædd áhrifaleysi. Að halda því fram að þetta sé sameiginleg stjórnun er blekking þegar raunveruleikinn er sá að stærri ríkin geta, hvenær sem þeim hentar, keyrt yfir minnihlutann.

Einróma samþykki á undanhaldi

Til að réttlæta þessa skerðingu á fullveldi er gjarnan bent á neitunarvald smáríkja — að í stórum málum gildi einróma samþykki. Hin myrka hlið þessarar þróunar er hins vegar sú að þetta kerfi hefur verið á markvissu undanhaldi. Til að koma í veg fyrir lömun stórra stofnana er í auknum mæli byggt á meirihlutakosningum.

Fyrir örríki eins og Ísland breytir þetta stjórnkerfinu í lifandi martröð. Þegar formlegt neitunarvald hverfur situr þjóðin uppi með erlenda löggjöf og tilskipanir sem hún gæti verið algjörlega mótfallin, án nokkurra raunhæfra leiða til að sporna við þeim.

Blekkingin um íslenska hagsmunavörslu

Önnur stoðin í röksemdafærslunni fyrir deildu fullveldi er að við inngöngu fái landið sína eigin fulltrúa á æðstu stöðum, líkt og í framkvæmdastjórn ESB. Þetta er þó í besta falli tálsýn.

Sáttmálar ESB kveða skýrt á um að allir framkvæmdastjórar sverji þess eið að taka hvorki við né leita eftir fyrirmælum frá sínum heimaþjóðum. Verkefni þeirra er að vernda heildarhagsmuni sambandsins. Að afhenda lykilvöld til slíkrar stofnunar í þeirri trú að þar sitji varðhundur íslenskra hagsmuna er beinlínis hættulegur misskilningur. Fulltrúinn er ekki fulltrúi Íslands gagnvart sambandinu; hann verður fulltrúi kerfisins gagnvart Íslandi.

Bakherbergi stórríkjanna

Lýðræði í fjölþjóðlegum stofnunum er oft fegrað á pappír. Í raunveruleikanum byggir ákvarðanataka innan ESB gjarnan á því að stærstu ríkin, líkt og Frakkland og Þýskaland, samræma sínar línur í bakherbergjum áður en mál koma til formlegrar atkvæðagreiðslu.

Þegar valdi er deilt til slíks kerfis er smáríki ekki að setjast við samningaborðið sem jafningi. Það fær í mesta lagi að fylgjast með niðurstöðum stórríkjanna og gera smávægilegar orðalagsbreytingar á texta sem þegar hefur verið ákveðinn. Þjóðin verður þannig óvirkur þiggjandi í stað þess að vera gerandi í eigin framtíð.

Sjávarútvegurinn: Fórn án ávinnings

Birtingarmynd þessarar uppgjafar verður hvergi jafn áþreifanleg og í auðlindamálum, sérstaklega í sjávarútvegi. Íslendingar börðust fyrir útfærslu efnahagslögsögunnar til að tryggja að ákvarðanir um íslensk mið væru teknar á Íslandi.

Sameiginleg stefna ESB byggir á þeirri grunnforsendu að miðin séu sameiginleg auðlind. Að deila fullveldi sínu á þessu sviði þýðir að skipta út innlendu einkavaldi yfir lífæð þjóðarinnar fyrir örlítið brotabrot af áhrifum (0,09%) í evrópskri heildstjórn. Það er ekki framsýn pólitík, heldur uppgjöf á grunngildum sjálfstæðis sem kostaði marga áratugi að ávinna sér.

Deilt fullveldi er dýrt verð fyrir loforð um stöðugleika. Þegar kafað er undir yfirborðið kemur í ljós kerfi þar sem smáríki fórna hinu raunverulega ákvörðunarvaldi sínu fyrir táknræna hlutdeild. Stjórnarstofnanir færast lengra frá fólkinu, valdið færist til meirihluta sem þekkir hvorki né skilur íslenskar aðstæður, og þjóðin tekur sér stöðu í neðstu deild í sínum eigin málum. Fyrir land sem byggir afkomu sína á sjálfstæðri nýtingu auðlinda og fljótum ákvörðunum, er hið deilda fullveldi ekki tækifæri til áhrifa — það er hrein tilfærsla á völdum úr landi.

Höfundur lærði viðskipta- og sjávarútvegsfræði við Háskólann á Akureyri.